Ali Ayçil, 1969 doðumlu. Üzerinde duracaðýmýz Naz Bitti adlý kitabýndan önce, 1999’da Arastanýn Son Çýraðý adýný taþýyan bir þiir kitabý yayýmlamýþtý.

 

     Vehbî bir þair Ali Ayçil. Kendisi de söylüyor bunu. Sýký bir iþçiliði, titiz bir yazýcýlýðý olsa da bir eþref saati olduðunu anlýyorsunuz onun þiirinin. Az ve öz yazýyor o yüzden; bekleyerek, berkiterek, biriktirerek yazýyor. Þiirin kendinden sýzmasýný, domurmasýný istiyor adeta. Hem þiire hazýrlanma hem de þiiri biçimlendirme açýsýndan geleneði boþlamayan, yerel ve geleneksel olaný dýþlamayan bir tutuma sahip olduðu söylenebilir.

 

     Timaþ Yayýnlarý tarafýndan ikinci baskýsý yapýlan 64 sayfalýk Naz Bitti kitabýnda, iki bölüm ve 21 baþlýk var. Özenli bir baskýya sahip olmakla birlikte kapak tasarýmýný pek beðenmediðimi; kapaðýn, kitabýn adýyla da içeriðiyle de pek bir ilgisinin olmadýðýný belirteyim bu arada.

 

     Yeni bir hece þiiri yazýyor Ali Ayçil. Bir iki þiir hariç, bu kitabýnda yer alan þiirlerde de bu tutumunu sürdürüyor. Daha çok 14’lü hece ölçüsünün kullanýldýðýný görüyoruz. Þiirin geleneksel enstrümanlarýndan ölçü ve uyaðý asla boþlamayan bir yazma biçimi var.

 

     Söyleyiþ, ritim ve içerik, bu ölçülülüðün derleyip toparlayan çatýsý, disiplini eþliðinde tesviye ediliyor. Son çözümlemede esine, bekleyiþe, þiire vasat oluþturacak bir eþref saatine deðer atfeden bu tutum, kendine bir bütünlük ve biçem kazandýracak bir mihveri gerekli kýlýyor. Ýyi ve bilinçli kullanýlmadýðýnda çok sayýda dezavantaja da yol açabilecek bu yaklaþýma þiirini mahkûm etmiyor Ayçil. Geldiði gibi býrakmýyor dizelerini. Manzumeciliðe düþmeme konusunda zinde, teyakkuz hâlinde bir þair zihniyetine sahip. Sözlüðünü geniþlettiðini, diri ve güncel tuttuðunu daha ilk bakýþta anlayabiliyorsunuz sözgelimi. Þiir baþlýklarýný belirlemede seçici davranýyor. Þiirini hem güncel hem de entelektüel ilgilere açýk tutuyor. Ýþlek ve taze bir söyleyiþ bulmayý ihmal etmiyor. Ýmgelemini zenginleþtirmeye çabalayarak, kolaycýlýða kaçmaktan imtina ediniyor. Belki de bu yüzden az ve öz yazýyor Ali Ayçil.

     Naz Bitti kitabýnda yer alan þiirlerden sadece Av baþlýklý þiir, ikili dizelerden / beyitlerden oluþuyor. Matla ve makta beyti olmayan bir gazel gibi düzenlenmiþ bu þiir. Yalnýzca ikinci dizeler birbiriyle uyaklý. Biçim yönünden farklý sayýlabilecek ikinci bir þiir de Küçük Beyi Vurdular. Bu þiirde beþliklerden oluþan ana bölümlerin arasýna koro tarafýndan söylenen dörtlükler serpiþtirilerek þiire bir devingenlik, biçem yönünden bir farklýlýk kazandýrýlmak istenmiþ. Bu iki þiir dýþýndaki bütün ürünlerde, dörtlük nazým birimi egemen. Bu dörtlüklerin de yalnýzca ikinci ve dördüncü dizeleri birbiriyle uyaklý. Biçim yönünden, halk þiirindeki koþmalarýn ilk bölümlerini andýrýyor bu dörtlükler.

     Yerli, bu topraða özgü, yabancýlaþmaya direnen, kendini onaramasa da büsbütün býrakmayan bir insan var Ali Ayçil’in þiirlerinde. Dil de, duygu ve düþünce evleði de, bizimle paylaþýlan hayat sahneleri de hep bu insanýn penceresi, olanaklarý, algý biçimleri eþliðinde sunuluyor okura. Mahzunluðu, masumluðu, acarlýðý, býçkýnlýðý, muhafazakârlýðý, külhanbeyliði, tevazuu, tereddüdü, tebessümü, teslimiyeti hep bir arada görüyoruz bu yüzden. Hece þiirinin ve memleket edebiyatýnýn yükselttiði duyarlýklara da tanýk oluyor okuyucu, Garip þiirinden süzülüp gelen tatlara da. Derleyip devþirdiði tat, imge ve görüntülerin hepsi Ayçil’in kendi sesiyle iyice örtüþerek, o sesin evrenine itinayla yedirilerek çýkýyor karþýmýza:

 

     yarý saha toz duman ilk onbirden sekizi

     forvete üþüþüyor namusa toz kondukça

     pörtlek gözlü kaleci ve Ýskeletor Nuri

     defansa çekiliyor bendeki dalgýnlýkla

    

     Neden söz ederse etsin, son çözümlemede diri bir þiir yazýyor Ali Ayçil.

     Pes eden, nostaljinin baygýn dünyalarýna meyleden klasik muhafazakâr tutumla akrabalýðý yok. Sulu gözlülüðe, sümsüklüðe, çýtkýrýldýmlýða pirim veren bir tutumdan ýsrarla kaçýnýyor. Gelenekle, geçmiþi biçimlendiren deðerler dizgesiyle ilintiler kuran dizelerinde bile delikanlýca bir tutum daima öne çýkýyor:

 

     ben mücrimim efendim gecenin sýnýrý yok

     ölçeksiz haritayla vardýðým yer burasý…

     yani göz göz oluyor yurt tuttuðum her þehir

     neye sorsam kendimi; bir münhani sonrasý

 

     Kýsa, kesik dizelerle kuruyor þiirini Ali Ayçil. Anlam, çok sayýda dizeye yayýlarak oluþmuyor kesinlikle. Hecenin olanaklarýný gözeterek biçimlendiriyor anlatacaklarýný. Betimleme baskýn; yer yer pitoresk özellikler öne çýkýyor. Kýsa öyküler için hazýrlanmýþ özet görüntü ve insan manzaralarýyla karþýlaþtýðý izlenimi ediniyor insan ilk elde. Mustafa Kutlu, Hüseyin Su öykülerinin þiirle ifade edilmiþ bazý biçimleri, kesitleri, bölümleri dolaþýyor gözlerinizin önünde sanki:

 

     zaman kimin evi ki; aðaçlarýn altýnda

     sýra sýra durulur gözlerin içi güleç

     gelinler köþe bucak biraz alým, hafif naz

     menekþeler sabýrsýz, adamlarsa üþengeç

 

     Þiirleþtirme yöntemini daha baþtan belirlediði ve malzemesini o eksende tedarik edip biçimlendirdiði için zikzaklar çizen, farklý izleklerde gezinen, savrulup duran ya da sürekli yeniliði gözeten bir þair tutumuna sahip deðil Ali Ayçil. Ayný zamanda sarsýcý, yakýcý bir varoluþ sorunu da yansýmýyor dizelerine. Süreðen bir kavgasý, devrimci bir tutumu yok; metafizikle, iç dünyadaki depremlerle cebelleþen bir yöneliþ de söz konusu deðil. Murat 131 baþlýklý þiirinde olduðu gibi, mahalle bilincinin fazla örselenmeyen ve insanýn içine bir nebze de olsa su serpen, bize ait olaný ve fakat yavaþ yavaþ kaybetmek üzere olduklarýmýzý hatýrlatan bir duyarlýk:

 

     hakbilir olmak lazým, arada bir duygusal

     kýzý ere giderken yüzünde koca bulut

     bayramda el öpene bütün cepleri sebil

     mutlak omuz veriyor kalkar iken bir tabut.

 

     90 kuþaðýnýn en önemli þairlerinden biri olan, þiirleri kadar þiir üzerine yazýlarýyla da dikkati çeken; son yýllarda farklý türlerde güzel ürünlere imza atan Ali Ayçil, þiiri boþlamýþ görünüyor epeyce zamandýr. Dergilerde ismine çok az rastlýyoruz. Þiirle irtibatýný koparmamasýný dilediðimiz Ayçil’in ikinci kitabýnýn sonunda yer alan anlamlý ve güncel iki dize ile bitirelim yazýmýzý:

 

     dedim; bu yeþertide bir ceylan yavruladý

     siz tutup üzerinde postalla yürüdünüz.

 

     ---------------------------------------

 

     Ali Ayçil, Naz Bitti, Timaþ Yayýnlarý, Ýstanbul 2008, 64 s.

 

     NOT: Bu yazý Umran dergisinin Eylül 2009 sayýsýnda yayýmlanmýþtýr.

Kalýcý Baðlantý Yorum (0) Yorum yaz!

      Hulki Aktunç’un bir þiir kitabýnýn adý olan baþlýktaki bu ifade; ýstýrap, keder, sancý, azap, düþ kýrýklýðý, elem, hüzün gibi kavramlarla birlikte düþünülmesi gereken “acý”nýn Türkçe þiirdeki serencamýný özetler bir nitelik taþýmaktadýr.

      Edebiyatýn vazgeçilmezlerinden biri olan “acý”nýn, þiirimizde eskiden beri ayrý ve aðýrlýklý bir yeri olduðu bilinen bir gerçektir. Bireysel ve toplumsal acýlar, þiirin her döneminde öne çýkmýþ, özellikle duygu açýklamalarýný merkeze alan ürünlerde acý ve onu çaðrýþtýran kavramlar inanýlmaz bir birikim oluþturmuþtur. Bu birikim; nitelikli, etkili ve özgün örnekler içerdiði kadar, kliþeler içinde dönenen hatta “arabesk” bir dil ve algýyý kökleþtiren yaklaþýmlarý da bünyesinde barýndýrmaktadýr.

            Þiirimiz zaman zaman bir acýlar okyanusuna dönüþmüþ, bir ýstýraplar ansiklopedisi boyutu kazanmýþ; bu eksende derinleþen bir romantizm, marazîlik ve hüzün hastalýðý eðilimiyle bütünleþtiði de olmuþtur. Bu insani ve kadim gerçekliðin anlatýmý þiiri beslediði kadar, þiirin tökezlemesine, daralmasýna, anonim ve usanç verici kalýplara yönelmesine de yol açmýþtýr.

            Acýnýn þiirdeki serüveninde, bireyin kendi yaþamýndan sýzan aktarýmlarýn yaný sýra toplumsal düþüþ kalkýþlarýn, ülkenin geçirdiði deðiþim ve dönüþümlerin, baský ve dayatmalarýn, kolektif kimlik ve aidiyet arayýþlarýnýn, çözülme ve kopuþlarýn, sosyal buhranlarýnýn, benlik parçalanmalarý ve inanç krizlerinin, siyasal mücadelelerin getirdiði acýlar, sýkýntýlar, ýstýraplar da etkili olmuþtur. Þiir tarihini, acýyý merkeze alarak yapýlacak bir okuma; ülkenin ve halkýn geçirdiði aþamalarý ve bu eksendeki hem müþterek hem de ayrýksý eðilim ve algýlarý görebilme konusunda bizi ilginç verilere götürebilir.

Divan þiiri geleneðinden büsbütün kopmamakla birlikte, acýnýn dile getiriliþinde bir sahicilik ve yenilik taþýyan ilk þiir olarak, Âkif Paþa (1787 – 1845) tarafýndan yazýlan mersiyeyi anmak gerekmektedir. Ölen torunu için yazdýðý bu mersiyede adeta dönemin þiir algýsýný deðiþime uðratmýþtýr Âkif Paþa. Koþma þekliyle ve hece ölçüsüyle yazýlan bu þiirde þairin iç dünyasý bir özgürlüðe ve içtenliðe kavuþur. Dönemin þiiriyle kýyaslandýðýnda; gerçeklikle, gerçekten duyulmuþ þeylerin etkili anlatýmýyla karþýlaþýr insan. Kaybedilen torunun küçücük ve sevimli varlýðý, dahasý ölümün kendisi bizi hemencecik sarar. Eski sözcük ve deyiþlere, kliþelere, þairane söyleyiþe raðmen farklý ve sýcak bir anlatýmý olan bu þiiri, Tanpýnar, Türk romantizminin baþlangýç eseri olarak görmek gerektiðini söylemektedir:

           

Týfl-ý nâzeninim unutmam seni

Aylar günler deðil geçse de yýllar

Telh-kâm eyledi firâkýn beni

Çýkar mý hatýrdan o tatlý diller

 

Kýyamaz iken ben öpmeðe tenin

Þimdi ne haldedir nâzik bedenin

Andýkça gülþende gonce-dehenin

Yansýn âhým ile kül olsun güller

 

Tagayyürler gelip cism-i semîne

Döküldü mü siyah ebrû cebîne

Sýrma saçlar yayýldý mý zemîne

Daðýldý mý kokladýðým sümbüller

 

Feleðin kînesi yerin buldu mu

Gül yanaðýn reng-i rûyu soldu mu

Acaba çürüyüp toprak oldu mu

Öpüp kokladýðým o pamuk eller!

 

      Tanzimat sonrasý þiirde yavaþ yavaþ görülmeye baþlanan ölüm karþýsýndaki bireysel duruþ ve duyuþ farklýlýðýný, ölüm acýsýnýn anlatýmýndaki içtenlik ve görece yeniliði bu þiire baðlamak mümkündür. Nitekim Recaizade Mahmut Ekrem ve Abdülhak Hamit’in, ayný þekilde hece vezniyle yazdýklarý kimi manzumelerde ve ölüm konusunu iþleyen diðer þiirlerde bu baðlanýþ ve devamlýlýk açýkça görülebilir. Ýçlerini, rýzanýn ve rahmet dileðinin doldurduðu þiirler deðildir artýk bunlar. Ölen eþ, ölen sevgili, ölen genç kýz için yazýlan bütünlüklü þiirler çýkar zamanla ortaya. O zamana dek þiirin sýzlanma araçlarýndan biri olan özlem ve ayrýlýk, yaþanmýþ hayatýn anýlarý etrafýnda ve imkânsýzýn eþiðinde derinleþir. Dinî boyutun yanýna isyan duygularý da eklenmeye baþlar.

      Tanzimat sonrasý þiirde birdenbire yaygýnlaþan santimantal eðilimlerin ilk örneklerini veren þair, vasatýn üstüne asla çýkamayan Recaizade Mahmut Ekrem olmuþtur. Yadigâr-ý Þebab ve Naðme-i Seher adlý kitaplarýnda aþk ve ölüm acýsýný dile getiren þiirler vardýr; fakat bu konuda asýl hatýrlanmasý gereken kitap Nejad-Ekrem’dir. 1900’de oðlu Nejad’ýn ölümü ile þairin sanatý ikinci bir merhaleye evrilmiþtir. Ekrem, bu kitapta bütün duygusallýðýný özgürce konuþturur; þiirde bir acý ve yýkýlýþ âbidesi kurar. Istýrabýný tazelemek için nelere baþvurduðunu, aðlamak ihtiyacýyla nasýl eski ve yeni anýlarý kurcaladýðýný çok iyi görebiliriz bu kitapta.

      Hamit’in bu merkezdeki þiirleri biraz daha yeni ve etkilidir. Hüznü ve matemi daha uzun ve çarpýcý anlatma isteði öne çýkar Hamit’te. Þiir, metafizik endiþeye yönelerek geniþler onda. Özellikle Makber’den itibaren bu açýkça görülür. Fuzuli’yi Avrupa romantizmi ile buluþturur adeta. Makber, felsefî düþünceyi mersiye geleneðiyle birleþtirir ayný zamanda. Istýrap; sorgulama / isyan ile çaresizlik / teslimiyet arasýndaki gerilime yaslanarak çoðullaþýr.

     Servetifünun þairleri de acý ve hüzün konusunda çok sayýda þiire imza atmýþlardýr. Hayat karþýsýnda zaten bedbindirler, yazdýklarýnda hep derin bir melankoli vardýr. Tevfik Fikret, bu konuda özellikle anýlmalýdýr. Dergi kapatýlýp topluluk daðýlýnca çeþitli nedenlerle arkadaþlarýna küser Fikret. Âþiyan’ýnda derin bir yalnýzlýk ve ümitsizliðe gömülür. Onun þiirlerinde öne çýkan en önemli olgulardan biri, sýnýrsýz bir nefretin ve yalnýzlýðýn getirdiði acýdýr, azaptýr. O kadar ki Sis þiiri ile Türk edebiyatýnda Ýstanbul’u ilk kez mel’un bir þehir olarak gösteren kiþi olur. Ayný dönem þairlerinden Ýsmail Safa “Öksüz Ahmed”, Hüseyin Siret de “Ölümünden Sonra” baþlýklý þiirleriyle bu konuda zikredilebilir.

     Mehmed Âkif’in, ülkenin ve ümmetin içinde bulunduðu duruma baðlý olarak duyduðu acýlarý içeren þiirler ise kimi biçim ve ses özellikleri yönünden ilk dönem Tanzimat þairlerine kadar götürülebilirse de içerdiði ayrýntýlar bakýmýndan farklýdýr. Dinsel toplumculuða atfedilerek çözümlenen Âkif þiiri, söz konusu ýstýraplarýn anlatýmýnda –o dönemin koþullarý hatýrlandýðýnda- aslýnda son derece özgün ve bireyseldir. Din bilgisi ve bilinci yüksek bir þairdir Âkif. Buna karþýn asla kaderci ve teslimiyetçi deðildir. Anonim acýlarý bireysel bir algý ve sunuþla aktarýr. Bilincin ve farkýndalýðýn yüksekliði, acýyý ve hatta isyaný da sýnýrlarýna dek götürür. Acý, kötürümleþmeye ve melankoliye dönüþmez Âkif þiirinde; çýðlýklarý, silkinme ve doðrulma çabalarýný, direngenliði güçlendirir son kertede. Doðurgan ve direngen bir acýdýr onunki.

 

*

 

     Cumhuriyet dönemi þiirinde acýnýn hem hayattaki tezahürlerinde hem de þiirdeki anlatýmlarýnda farklýlýklar, yenilikler de görülmeye baþlanýr.

Kemalettin Kamu’nun Bingöl Çobanlarý baþlýklý þiiri, köy ve çoban yaþamýndan devþirilen eziklik, burukluk ve acýlarý aktarýr bize. Ders kitaplarýnda, pastoral þiirin yetkin örneklerinden biri olduðu söylenerek geçiþtirilen bu þiirin en önemli özelliði, anlattýðý þeylere okuru inandýrma noktasýndaki içtenliðidir. Beþ Hececiler’in köyü ve köylüyü genellikle yücelten, idealize eden tek taraflý bakýþýnýn aksine, o dönemde yaþayan sýradan bir çobanýn karþýlaþabileceði bütün acý türleri (sýla özlemi, yakýcý anýlar, ölüm, suçluluk, kavuþamama, horlanma, kara bahtlý oluþ…) sýralanýverir þiirde:

 

Dolaþtýrýp dururuz ayný daüssýlayý

Her adým uyandýrýr acý bir hatýrayý.

Anam bir yaz gecesi doðurmuþ beni burda,

Bu çamlýkta söylemiþ son sözlerini babam;

Þu karþýki bayýrda verdim kuzuyu kurda,

“Suna”mýn baþka köye gelin gittiði akþam.

Gün biter, sürü yatar ve sararan bir ayla

Çoban hicranlarýný basar baðrýna yayla.

- Kuru bir yaprak gibi kalbini eline al

Diye hýçkýrýr kaval:

Bir çoban parçasýsýn, olmasan bile koyun,

Daima eðeceksin baþkalarýna boyun;

Hülyana karýþmasýn ne þehir, ne de çarþý,

Yamaçlarda her akþam batan güneþe karþý

Uçan kuþlarý düþün, geçen kervanlarý an,

Mademki kara bahtýn adýný koydu çoban!

 

Ayný yýllarda; “en fazla bir yýl sürer / yirminci asýrlýlarda / ölüm acýsý” diyen Nazým Hikmet’le birlikte tutsaklýðýn, mahpusluðun, idamla anýlmanýn acýsý girer yeni þiire. Daha önceki sýnýrlý ve cýlýz deðinileri bir kenara býraktýðýmýzda, bu, þiir için oldukça yeni bir þeydir kuþkusuz. Siyasal tercih ve savaþýmlarýn yol açtýðý acýlara yer vermek, ileride, Türkçe þiirin en önemli eðilimlerinden biri olacaktýr. Sözgelimi Attila Ýlhan ve Ahmed Arif’in bu eksende yazdýðý þiirler hâlâ terennüm edilmektedir; 80 sonrasýnda Emirhan Oðuz ve özellikle Nevzat Çelik imzalý hapishane þiirleri sosyolojik, psikolojik çözümlemelere konu olacak denli ilgi görmüþtür.

Nazým Hikmet aþkýn, açlýðýn, memleketten uzak kalmanýn, ihanetin, ölümün doðurduðu keder ve acýlara deðinen çok sayýda þiir yazmýþtýr kuþkusuz. Fakat mahpusluðun getirdiði burukluk, çaresizlik ve keder, Türkçe þiirde belki de ilk kez bu kadar içten, dolaysýz, doðal ve etkili bir biçimde anlatýlýr. Aþaðýdaki dizeler, dönüþmüþ / baþkalaþmýþ bir acýnýn tanýklarý gibidir:

 

Bugün pazar.

Bugün beni ilk defa güneþe çýkardýlar.

Ve ben ömrümde ilk defa gökyüzünün bu kadar benden uzak

                                            bu kadar mavi

                                            bu kadar geniþ olduðuna þaþarak

                                            kýmýldamadan durdum.

Sonra saygýyla topraða oturdum,

dayadým sýrtýmý duvara.

Bu anda ne düþmek dalgalara,

bu anda ne kavga, ne hürriyet, ne karým.

Toprak, güneþ ve ben…

Bahtiyarým…

 

      Bir baþýnalýðý, basit þeylere duyulan özlemi anlatan bu dizeler, ilginçtir ki bizi sevinçli kýlmak yerine üzer, içimizi burkar. Gündelik hayatta hiç dikkat çekmeyen þeyler, birden kýymet kazanýr ve dýþarýdaki insan üzüntüyle bütünleþen bir suçluluk duymaya baþlar adeta. Þiirin sonunda “Mutluyum, sevinçliyim, neþe doluyum” demez þair; inanýlmaz bir öngörü ve isabetle “Bahtiyarým” der ki biz sahip olduklarýmýzdan ve hâlimizden utanýrýz.

      Kendini “cins bir kafa” olarak niteleyen Necip Fazýl en toplumcu, siyasi vurgularýnda, en sevildiði dönemlerinde bile hep muzdarip ve yalnýz bir adam olarak kalmýþtýr. Birçok kitabýnda izlerini gördüðümüz bu durum, þairin bütün þiirlerini topladýðý eserine “Çile” adýný vermesinde daha da belirginlik kazanmýþtýr.

     Necip Fazýl’ýn þiirlerindeki duygusal problemler daha çok yalnýzlýk, kimsesizlik, bekleyiþ, ayrýlýk, yaþamak ve ölmek temalarý etrafýnda kurulmuþ görünmektedir. Buradan hareketle söyleyebiliriz ki Necip Fazýl þiirinin en önemli özelliklerinden biri, bu temalarýn lirik açýklanýþlarý yanýnda bir varlýkla cemiyet çatýþmasý olayý þeklinde ortaya çýkýþlarýdýr. Böylece þairin duygularýyla, algýladýðý varlýk arasýnda kalan þiir, ayný zamanda bir trajiðin ifadesi biçimine bürünmektedir. Bir Adam Yaratmak piyesindeki kahramanýn dehasý, þiirlerde, bütün trajik çatýþma boyutlarýyla devam etmektedir. Bu durum, þiiri hem özgün ve derinlikli kýlmakta hem de içerik ve anlatýmýn çeperlerini geniþleterek zenginleþtirmektedir. Bu þiirin bir diðer önemli özelliði de bireysel varlýðýn daima kolektif bir ruhla baðlantý içinde ortaya çýkmasýdýr. Bu baðlantýdýr ki Necip Fazýlýn þiirini önce bir ruh, sonra bir mavera, daha sonra da dini aðýrlýklý bir þiir haline getirmiþ bulunmaktadýr. Bu bakýmdan Necip Fazýl’ýn birey merkezli þiirleri, ayný zamanda sancýlý bir arayýþýn ve zaman zaman ýstýrapla bütünleþmiþ metafizik kaygýlarýn þiiridir. Necip Fazýl, þöhretini pekiþtiren “Kaldýrýmlar” þiirinde “tek baþýnalýk”ýn oluþturduðu çok problemli trajik bir yumaðý gözler önüne sererken, Bir Adam Yaratmak piyesinde sanatçýnýn yalnýzlýðýna iþaret ederek þunlarý söylemektedir: “Ýnsan orada bütün bahtýyla yalnýzdýr. Eksikleri, fazlalarý, korkularý, eninleri, bezginlikleri, hasetleri, her þeyleri.”

     Fazýl Hüsnü Daðlarca 1958’de “Batý Acýsý” baþlýðýný taþýyan bir þiir kitabý yayýmlar. Bu kitapta, dünyada yaþanan savaþlarýn, kýyýmlarýn acýsý doðadaki tahribata eklenerek anlatýlýr. Dünyanýn gözü önünde toplu ölümler yaþanmakta, toplu mezarlar ortaya çýkmaktadýr ve þair insan aklýný ve vicdanýný kanýrtmaya dönük þiirlere yer verir kitapta. Geniþ ölçekli bir “ölü üþümesi”nin evrene serpiþtirilmiþ bölümleri gibidir Fazýl Hüsnü’nün acý ve ölümle bütünleþen þiirleri. “Yerden Çýkan Ayak” baþlýklý þiir, dönemine tanýklýk etmekte ve savaþlarýn, akýl almaz katliamlarýn doðurduðu acýlara kýsa ve özlü bir þekilde tercüman olmaktadýr:

 

     Nasýl sýðar

     Yüz bin ölü birden

     Bir çam aðacýnýn altýna?

 

     Yüz bin ölü birden gömülür de

     Topraðýn usu

     Nasýl uyanmaz, nasýl?

 

     Yoksulluðun, çekingenlik ve büyük þehirdeki sýkýþmýþlýk duygusuyla birleþip büyüttüðü acý ve hüzün de Cumhuriyet dönemi þiirinde aðýrlýklý bir yer tutar. Behçet Necatigil, bu konuda akla gelen ilk isimlerden biridir. Onun birçok þiirinde, fakirliðinden utanan ve ezilen insanlar vardýr. 1946 yýlýnda yayýmladýðý “Kapalý Çarþý” adlý kitabý “Yaþamak azaptýr çok zaman” dizesiyle baþlar. Þairin hayat karþýsýnda almýþ olduðu bu olumsuz tavýr ve bedbin duyuþ, daha sonra yazdýðý bütün kitaplarýnda bir þekilde devam eder. Her þeyi ýstýrap zaviyesinden görmeye mahkûm edilmiþ gibi davranýr. Her yerde ve her þeyde kasvetli, karanlýk, hüzünlü, çürük, boþ ve ezici bir taraf arar ve bulur. Dýþ dünya onu incitir, örseler. Ayný zamanda bilir ki yirminci yüzyýl; çið, çirkin ve korkunç bir çaðdýr. “Kilim” baþlýklý þiir, bir çað eleþtirisine baðlanan hüznü, incinmiþliði ve mutsuzluðu, bedbaht bir ev içi anlatýmý eþliðinde büyük bir yetkinlikle yansýtýr:

 

     Ne yaptýn baharlarý, baharsýz çok çið, topraklarda…

     Çok çið, çiçek –hiç yok- hani bu kilimde?

     Hani beyaz, beyaz, beyaz… Beyazlarý ne yaptýn?

     Çok çið bu kýzgýn yaz, çið bu karakýþ!

     Bari biraz kýþlarda… Çýplak, çok çið!

     Çok çið bu çýðlýk, bu en bol renk: Kara! Ben sana

     Hiç kara koyma demiþtim, nerden düþtü, çok çið

     Paslý borulardan katran, soba zifiri.

     Sonra eski patiska perdeler gibi solgun ve sýska

     Parmaklarda kirli tütün sarýsý.

     Çok çið kesik öksürük, çið çatlak çaðýltý.

 

 

Varoluþçuluðun –gecikmeli de olsa- Türk þiirine girmesiyle birlikte acýnýn anlatýmýnda da bir yenilik ve derinlik görülmeye baþlanýr. Tutunamama, çözülme, yalnýzlýk, yabancýlaþma, kendini gerçekleþtirememe gibi olgular, savaþ ve yýkýmlarýn doðurduðu ve henüz tazeliðini koruyan acýlarla birleþerek II. Yeni þiirinde öne çýkan izleklerden biri olur. Bu noktada üzerinde durulmasý gereken þairlerden biri de Edip Cansever’dir.

Edip Can­se­ver þi­irin­de­ki öz­ne, son çö­züm­le­me­de, “boþ­luk­ta sal­la­nan in­san” ol­mak­tan hiç­bir za­man kur­tu­la­maz. Sý­kýn­tý­lý, umut­suz, acý çe­ken, kor­kuy­la ya­þa­yan, ya­pa­yal­nýz bir in­san­dýr bu ço­ðu za­man. Ah­met Ok­tay’ýn sap­ta­ma­sýy­la “top­lum­sal­la bi­rey­se­li de­ðil, bi­rey­sel­le top­lum­sa­lý açýk­la­ma eði­li­mi” ek­se­nin­de de­ðer­len­di­ri­le­bi­lir bu tu­tum. Ken­di­si de “Ýn­san yal­nýz­dýr. Yal­nýz­lý­ðý­ný baþ­ka­la­rýy­la gi­de­ren tek ya­ra­týk­týr.” de­mek­tedir bu ko­nuy­la il­gi­li ola­rak. Ger­çek­ten de çok “üret­ken” bir yal­nýz­lý­ðý var­dýr Can­se­ver’in; yakýcý, kuþatýcý, acý verici bir yalnýzlýðý. “Ben Ru­hi Bey Na­sý­lým”da bu du­rum “Ýn­san­lar­la kay­naþ­mýþ, ka­la­ba­lýk bir yal­nýz­lýk” di­ze­siy­le di­le ge­ti­ri­le­cek­tir.

Zi­ya Os­man Sa­ba ya da Beh­çet Ne­ca­ti­gil gi­bi dar / kü­çük öl­çek­li me­kân­la­rý, evi, ai­le sev­gi­si­ni, iç ya­þa­mý ön­ce­le­yen bir þa­ir de de­ðil­dir Edip Can­se­ver. Þi­iri­nin açýk­lýk­la ka­nýt­la­dý­ðý gi­bi ken­di­ne me­kân ola­rak dar ve or­ta ge­lir­li­le­rin, emek­çi­le­rin hat­ta lüm­pen­le­rin ço­ðun­luk­ta ol­du­ðu pa­saj, han, atöl­ye, mey­ha­ne gi­bi yer­le­ri seç­miþ­tir ge­nel­lik­le. “Bo­hem”in bir üye­si ola­rak de­ðer­len­di­ri­lir bu yüz­den. Þi­iri­nin her za­man, doð­ru­dan ve açýk bi­çim­de ide­olo­jik / sý­nýf­sal atýf­lar­da ve çað­rý­lar­da bu­lun­ma­dý­ðý söy­le­ne­bi­lir; fa­kat onun hiç­bir za­man bur­ju­va­zi­den ya­na ta­výr koy­du­ðu ile­ri sü­rü­le­mez. Can­se­ver’in ti­yat­ro tü­rü­ne duy­du­ðu il­gi ve pra­tik uy­gu­la­ma da bu bað­lam­da dü­þü­nü­le­bi­lir. O, aðýr­lýk­lý ola­rak, iþ­çi, me­mur ve kü­çük es­na­fýn düþ­kün­leþ­miþ üye­le­ri­nin gün­de­lik dram­la­rý­ný an­lat­ma­yý, du­yum­sat­ma­yý is­te­yen bir tu­tu­ma sa­hip­tir. Þi­ir­le­ri­nin ki­þi­ler kad­ro­su da bu yar­gý­yý ka­nýt­la­yý­cý ni­te­lik­te­dir: Dö­küm­cü, gar­son, kürk ta­mir­ci­si, ce­na­ze kal­dý­rý­cý­sý, otel kâ­ti­bi, ge­ne­lev ka­dý­ný, öð­ret­men, ol­ta­cý, fe­ner bek­çi­si, hiz­met­çi… Bu kad­ro için­de yer alan azýn­lýk­la­ra men­sup ki­þi­le­rin de “öte­ki­lik” so­ru­nuy­la il­gi­si gözden kaçýrýlmamalýdýr.

 

“Ya­pý­lan bir þey­dir þi­ir; yu­var­lak, kýr­mý­zý, ge­niþ

En ge­ni­þi en kýr­mý­zý­sý o ezil­miþ­ler ka­týn­da” di­ze­le­riy­le þi­ir­leþ­tir­me yön­te­mi­ne de açýk­lýk ge­ti­ren Can­se­ver, sos­yo­lo­jik / ide­olo­jik bir ya­ban­cý­laþ­ma so­ru­nu üze­rin­de dur­maz el­bet­te. Ya­ban­cý­laþ­ma­nýn zen­gin ve im­ge­sel bir be­tim­le­me­si­ni su­nar. Gün­de­lik dram­la­rýn içinde çizilen ki­þi­le­ri, Ba­ude­la­ire’in sö­zü­nü et­ti­ði an­lam­da an­ti-kah­ra­man­lar­dýr. Acýyý giyinmekten kaçýnamayan bu insanlar, Cansever dýþýndaki þairler tarafýndan da bütün patolojik ve ayrýksý taraflarýyla iþlenmeye baþlanmýþtýr. Turgut Uyar, Ahmet Oktay, Gülten Akýn, Ýsmet Özel gibi þairler acýnýn farklý çehrelerine ýþýk tutan þiirler yazmýþ; ayný zamanda acýnýn toplumsal ve dönemsel dýþavurumlarýna da tanýklýk etmiþlerdir. Ahmet Oktay “Söz Acýda Sýnandý” baþlýðýyla bir kitap yayýmlayacak, “acýyla uðraþacak yerlerimi yok ettim” diyen Ýsmet Özel’den sonra, Metin Altýok “Geceleri kanatýrým kendimi” diyerek toplumsalda gezinen ve çoðalan acýyý bireyselin evine, içine yýðarak konuþacaktýr. Bir yerleþik yabancýdýr o. Dünya ile temasý aklî olmaktan çok ruhsaldýr. Çok kullanýlmýþ, tüketilmiþ bir sözcük olan “çile” kendini yenileyerek onun þiirine yeniden sokulmuþtur. “Altýok’un þiirinde insanýn varlýk sorunu, insanla insan arasýndadýr, Dostoyevski’de olduðu gibi. Ama o Camus’nün varoluþuna daha yakýn durur.” diyor Mahmut Temizyürek. Camus; intiharý bir kurtuluþ olarak, beyninde bir güvenlik siyanürü olarak taþýr. Altýok þiirinin yaslandýðý þey ise, toplumsal ve siyasal alaný da boþlamayan bir tür “çile”dir. Bitimsiz, süreðen bir þeydir bu; çünkü bir yönüyle tüm insanlýða, varoluþa, toplumsala yapýþýktýr. Nitekim Metin Altýok, kendi konumuyla da örtüþen güzel bir buluþla “Bir Acýya Kiracý” adýný verecektir kitaplarýndan birine.

 

     60’lý yýllarla birlikte, dünyadaki geliþmelerle ilintili olarak, siyasal ve toplumsal hareketler büyük bir ivme kazanýr. Bunun sonucunda tutuklanan, gözaltýna alýnan, iþkence gören çok sayýda insanla karþýlaþýrýz. Bu dönem þiirinde bu tür somut, fiziksel acýlara yer verildiðini görürüz. 70 ve 80’li yýllarda çok sayýda örneðini gördüðümüz bu tür þiirlerin ilk ve etkili örneklerini verenlerden biri de Attila Ýlhan’dýr. Onun, “Sana Ne Yaptýlar” baþlýklý þiiri sözü edilmesi gereken bir þiirdir. “Ýþkence” sözcüðü bu þiirde bir kez olsun geçmez; fakat bir genç kýzýn yaþadýðý iþkenceyi ve ondan sonraki hayatýnda meydana gelen inanýlmaz deðiþikliði bu kadar etkili anlatan çok az þiir vardýr:

 

     o sabah mý çýkmýþtýn bir gün önce mi

     bir býçaðýn aðzýnda yürür gibiydin

     demirlerin soðukluðu soluk dudaklarýnda

     gözlerinde karanlýðý dar hücrelerin

     seni görür görmez özgürlüðümden utandým

     söyle ne içersin çay mý kahve mi

     çok deðiþmiþsin birden tanýyamadým

 

     saçlarýn uzundu omuzlarýna akardý

     gönlümüz þenlenirdi sarýþýnlýðýndan

     onlar mý kestiler sen mi kýsalttýn

     gülerdin içimize aylar doðardý

     eski gülümsemeni beyhude aradým

     o sabah mý çýkmýþtýn bir gün önce mi

     çok deðiþmiþsin birden tanýyamadým

 

     bir çay içer misin yoksa kahve mi

     kibritim yok demek cýgaraya baþladýn

     ellerin de titriyor bir þeyin mi var

     böyle bir kýz deðildin sen eskiden

     sana ne yaptýlar sana ne yaptýlar

     kirpiklerin ýslanýyor durup dururken

     o sabah mý çýkmýþtýn bir gün önce mi

     çok deðiþmiþsin birden tanýyamadým

 

 

KAYNAKÇA

 

Ahmet Hamdi Tanpýnar, XIX. Asýr Türk Edebiyatý Tarihi, YKY, Ýstanbul 2007.

Mehmet Kaplan, Þiir Tahlilleri, Dergâh Yayýnlarý, Ýstanbul 1988.

Ahmet Oktay, Cumhuriyet Dönemi Edebiyatý 1923 – 1950, Kültür Bakanlýðý Yayýnlarý,  

Ankara 1993.

Kenan Akyüz, Modern Türk Edebiyatýnýn Ana Çizgileri, Ýnkýlap Kitabevi, Ýstanbul 1990.

Turgut Uyar, Bir Þiirden, Ada Yayýnlarý, Ýstanbul 1982.

Memet Fuat, Çaðdaþ Türk Þiiri Antolojisi, Adam Yayýnlarý, Ýstanbul 1998.

Ebubekir Eroðlu, Modern Türk Þiirinin Doðasý, YKY, Ýstanbul 1993.

Mahmut Temizyürek, Boþluktan Doðan, Kanat Yayýnlarý, Ýstanbul 2007.

 

NOT: Bu yazý, Hece dergisinin Ekim 2009 sayýsýnda yayýmlanmýþtýr.

Kalýcý Baðlantý Yorum (0) Yorum yaz!

     Türkçe þiirde -baþýndan beri- bütüncül, somut ve gündelik hayattaki gerçekliðe yeterince tekabül eden bir aþk algýsý yoktur.

     Sadece divan þiirinde deðil, tekke ve hatta birkaç örnek dýþýnda genel halk þiirinde de durum böyledir. Ýsmi var, cismi yok bir þeydir adeta aþk. “Sevgilinin anlatýmý”nda da durum pek farklý deðildir. Ýdealize edilmiþ, gerçeklikten büyük ölçüde soyutlanmýþ ya da kalýplaþmýþ algý ve ifadelerin içinde dönenen bir aþk ve sevgiliyle karþýlaþýrýz daima. Hem dinî bir nitelik taþýmayan eserler hem de tasavvufî metinler, idealize edilmiþ bir aþk ve sevgiliyi dile getirmek için asýrlarca kullanýlan mecaz ve imgelerle doludur. Edebî algýyý ve anlatýmý zapturapt altýna alan kaideler ve mazmunlar, þaire fazla bir özgürlük alaný býrakmamýþtýr. Gizemciliði asla boþlamayan; çoðul yorumlara açýk imge, simge ve mecazlarla yazan þairler, sevgiliyi betimlemeye deðil, onun gerçek kimliðini örtmeye çalýþmýþlardýr bu yüzden. Aþkýn gerçek doðasý bir belirsizlik içindedir ve bu da hem beþerî hem de tasavvufî bir okuyuþu mümkün kýlmýþtýr. Sevgilinin açýk bir cinsel kimliði olmadýðý için, ilginçtir ki kadýn þairler de onu olduðu gibi kullanmýþlardýr; þiirlerinin biçim ve içerik yönünden erkek edebiyatýndan ayrýlan bir taraflarý olmamýþtýr. 1

     Tanzimat’la birlikte edebiyatýn çehresinin de genel olarak deðiþtiðini biliyoruz. Bu süreçte aþk olgusu önceleri, düzyazýda ve tiyatroda kýsmen bir yer edinmesine raðmen, þiirde hissedilebilir bir aðýrlýk ve görünürlük kazanamadý. Birinci dönem Tanzimat sanatçýlarýnda aþk, þiirin ikincil temasý olarak bile gündeme gelemedi. Kliþelerden ve gizemcilikten kurtulamayan geleneksel edebiyattaki yerini dahi koruyamadý. Ýlginçtir ki bu dönemde aþký yeni –en azýndan farklý- bir anlayýþla merkeze alan bir tek þiire bile rastlanmamaktadýr.

     Bu durum, her þeyden çok, edebiyatçýlarýn kendilerine yeni bir rol ve misyon yüklemelerinden, siyasal duruþun baskýnlýðýndan kaynaklanýyordu. Türkçe þiirin sözlüðüne “hürriyet, adalet, müsavat, vatan, kavga” gibi yeni ve genelde baþka bir dünya ile baðlantýlý sözcükler, kavramlar girmiþti bu dönemde. Edebiyat, sosyal bir amaç eþliðinde biçimlenmiþ; þiirin evleði, söz daðarý, derdi, iletisi ciddi bir deðiþime maruz kalmýþtý. Bunun yaný sýra bu þairler, yeni bir aþk algýsý yaratabilecek yaþantýya da, toplumsal düzleme de, þiirsel malzemeye de sahip deðildiler.

     Tanzimatýn ikinci dönem sanatçýlarý; Batý edebiyatýyla temasýn güçlenmesi, dönemin siyasal koþullarý ve bireysel eðilimleri / yatkýnlýklarý gibi nedenlerle ister istemez yeni arayýþ ve yöneliþlerin içinde buldular kendilerini. Ýlk dönem sanatçýlarýndan belli endiþeler eþliðinde ayrýþarak, edebiyatýn rolünü yeniden deðerlendirmek zorunda kaldýlar. Hâmid ve Ekrem; siyasetten uzak durarak daha kiþisel, daha özel ve yer yer itirafçý sayýlabilecek bir anlayýþýn örneklerini verdiler. Osmanlý þiirinin yenileþip çaðdaþlaþmasýnda onlarýn önemli bir etkisi ve katkýsý oldu.

     Bu dönem þiirinde yeni bir sevginin, yeni bir psikolojinin, özetle yeni bir insan tipinin öne çýktýðýna tanýk olmaktayýz. Abdülhak Hâmid, bir tiyatro eseri olan Duhter-i Hindû’da bu yöneliþin ilk ipuçlarýný vermekteydi. Onun yaný baþýnda Recaizade Mahmud Ekrem, Chateaubriand’ýn Atala adlý eserini önce Türkçeye aktarmak suretiyle saf bir aþk, ümitsiz bir ihtiras ve bir tabiat görüþünü Türkçeye getirmiþ oldu. Sonra onu bizzat tiyatroya çevirerek konuþturmaya çalýþtý. Böylece, Tanpýnar’ýn belirlemesiyle, “yeni þairanenin bir nevi repertuvarýný hazýrlamýþ oldu”.

     Bu dönemde sadece “kadýn” veya “genç kýz” edebiyata girmekle kalmamýþ, sevgi yahut aþk denen þeyin algýlanýþ ve anlatýlýþý da deðiþmeye baþlamýþtý. Aþka bakýþ; bir soyutlama eþliðinde, geleneðin hazýr malzemesi ile ve ayný zamanda zihnî þartlanmýþlýkla bütünleþen bir psikolojik yatkýnlýkla yapýlan bir oyun olmaktan çýkmaktaydý. Eski lirik þiir, son çözümlemede, Allah ve padiþahýn özel hayata geçmiþ bir benzeri idi. En dünyevî olduðu zamanlarda bile en azýndan ikincisinin etrafýndaki merasim ve teþrifatla konuþmaktaydý. Ya bireyin inkârýna yol açan ve yükseltici bir terbiye ile nefse yüklenen bir boyutu vardý ya da çoðu kafiye þakasý olan ve bazen müstehcene kadar giden sýradan çapkýnlýk ve arzu ile görünürlük kazanýyordu. Tanzimat’ýn ikinci döneminden itibaren, idealize edilmiþ hatta ilahî aþka tevcih edilmiþ yaklaþýmlarýn yerini bedensel güzellikle ilgilenen bir yöneliþ almaya baþladý. Doðulu ve geleneksel anlayýþ, yerini yavaþ yavaþ Batýlý bir sanat anlayýþýna býrakmaktaydý. Batýlý romantikleri taklit ederek deðiþim gösteren yeni þiir algýsý ilk örneklerini, duygularýn diline en kolay yer verilebilen manzum tiyatrolarda vermeye baþladý. Kýsa zamanda lirik þiirin sözlüðü de edasý da mahiyeti de deðiþti. Eski coþkunluðun asýl ifade zamiri olan “biz”in yerini zamanla “ben” aldý. Yeni bir birey algýsý oluþtu. Genel ve muðlâk sesleniþler azaldý; öznel, itirafçý, bireysel deneyimlerinden beslenen söyleyiþler öne çýktý. Þiir, yeni keþiflere ve anlatým olanaklarýna ulaþmak için acele ediyordu artýk.

     Recaizade Mahmud Ekrem, bu ortamda þiirlerinden çok, biraz da genç sanatçýlarý düþünerek kaleme aldýðý kuramsal yazýlarýyla etkili oldu. 1879’da yayýmlanan Talim-i Edebiyat’ta, güzellik kaynaðýnýn sadece doða olmadýðýný, bu alanda þair ve yazarlarýn en önemli ilham kaynaðýnýn “kadýnlar” olduðunu söylemekteydi. Kadýnýn bedeni ve güzelliði, o döneme kadar görülmemiþ bir þekilde, þiirde önemli bir konu hâline geldi. Edebiyat-ý Cedide (1896 – 1901) ve Fecr-i Âti (1909) topluluklarýnda yer alan þairler, bu tür þiirler yazdýlar. Dönemin önemli þairlerinden Tevfik Fikret’in “Seninle”, “Ýlelebed”, “Sen Olmasan”, “Leyli Veda”, “Bir Ömr-i Muhayyel”, “Birlikte”, “Bir Hicrân-ý Muvakkatten Sonra” baþlýklý þiirleri bu baðlamda anýlabilir. Bu þiirlerin temel özelliði, derinlik deðil bir zarafet taþýmalarýdýr. Cenap Þahabettin’de ise aþk bazen çok duygulu hatta romantik (Son Arzu); bazen de çok maddî hatta þehvetlidir (Don Juan). Onun þiirlerinde kadýnýn, bazen çok idealize edilmesine karþýlýk bazen de sadece bir zevk vasýtasý sayýldýðý görülür.

     Ahmet Haþim ise, kendisini ömrü boyunca býrakmayacak olan realiteden kaçýþ ve içe çekiliþ içinde yer verir aþka ve kadýna. Kimi örneklerde hasta bir hassasiyetle bütünleþen bu tür þiirlerde þair, yaþanan hayattan uzak ve tamamýyla hayalî bir âleme sýðýnma arzusu içinde arar aþký. Ýmgelem ve düþ, onun þiirin iki kýmýldatýcýsýdýr. Aþk; güzelliði, huzuru, esenliði nerdeyse hiç çaðrýþtýrmaz onun þiirinde. “Yârin dudaðýndan getirilmiþ bir katre alev”dir aþk, güzel ve gümrah bir ýrmaða deðil “âteþ gibi bir nehr”e götürür bizi daima; acýya ve onmaz yaralara:

 

     Âteþ gibi bir nehr akýyordu

     Rûhumla o rûhun arasýndan,

     Bahsetti derinden ona hâlim

     Aþkýn bu onulmaz yarasýndan.

 

     Gerçeklikten kaçarak hayalinin yarattýðý ve incitici her türlü ögeden uzaklaþmak istediði düþsel bir âlemde yaþayan þairin sevebileceði kadýnlar da bu âlemin özelliklerine uygun vasýfta, hayalî kiþilerdir. Tek baþýna O Belde þiiri bile, bu özellikleri bütün yönleriyle temsil gücüne sahip bir þiir olarak okunabilir.

     Millî edebiyat anlayýþýnýn baskýn olduðu kiþi ve çevrelerde, aþkýn algýlanmasý ve anlatýlmasýnda çok ciddi bir deðiþiklik görülmez. Bireyci yaklaþýmýn yine aðýrlýkta olduðu bu dönemde farklý olarak daha sade ve basit bir anlatým öne çýkmýþ; Anadolu hissiyatý ve köye yöneliþin bu eksende ilk izleri de görülmeye baþlanmýþtýr.

     Cumhuriyet dönemi þiirinde aþka yaklaþým çeþitlenir. Bu konu, insan gerçekliðinin ve gündelik hayatýn bütün ayrýntýlarýyla buluþmaya baþlar. Ancak bu çeþitliliðe geçiþte, Cumhuriyet döneminde etkileri devam eden Ahmet Haþim’e, özellikle de Yahya Kemal’e ve Beþ Hececiler’e göz atmak gerekmektedir.

     Þiire aþkla baþladýðýný belirtir Yahya Kemal. Ýlk þiirini, mahallelerinde oturan Redife adlý biri için türkü güftesi olarak yazdýðýný söylemektedir. Tarihsel bir katmana sahip olduðu kadar güncel bir yönü de olan Yahya Kemal þiiri; içerdiði birbirinden farklý arayýþ, merhale ve sorunsala raðmen aþk temine daima aðýrlýklý bir yer vermiþtir. Bu hem cismanî hem de tasavvufî yönleri olan bir aþk algýsýdýr.

     Laurent Mignon’un belirttiði gibi, Yahya Kemal’in þiirlerinin çoðuna tarih vermek zor olduðundan, onlarýn –eðer böyle bir þey söz konusu ise- kimler için ve ne zaman yazýldýðýný belirlemek de pek mümkün deðildir. Üstelik özel yazýlarýnda da sevdiði kadýnlar hakkýnda pek bilgi bulunmamaktadýr. Bu þiirlerin tecrübeye dayandýðýný iddia edenler olsa da böyle kesinlemeci ve sýnýrlayýcý belirlemelere hem þairin cerbezeli biyografisi hem de þiirin oluþum süreci açýsýndan þüpheyle yaklaþmak gerekir. Nitekim aþký ve kadýný –sözgelimi cânân gibi genellemeye elveriþli bir kelimeyle- simgeleþtirerek dillendiren þiirleri de vardýr Yahya Kemal’in. Erenköyü’nde Bahar baþlýklý þiirin ilk bölümü bu açýklamaya örnek olarak okunabilir:

 

     Cânan aramýzda bir adýndý,

     Þirin gibi hüsnü âne unvan,

     Bir sâhile hem þerefti hem þan

     Çok kere hayâlimizde cânân

     Bir þi’ri hatýrlatan kadýndý

 

     Endülüs’te Raks, Karnaval ve Dönüþ, Madrit’te Kahvehane gibi þiirleri dýþarýda tutulursa Yahya Kemal’in –ömrünün büyük bir bölümünü yurt dýþýnda geçirmesine raðmen- aþk konulu þiirlerinin de Ýstanbul miti ve özlemiyle örtüþtüðü görülür. Mignon; Yahya Kemal tarafýndan aþkýn mekânlarý olarak seçilen bütün semtlerin, Rum olsun Müslüman olsun, ortak özelliðinin Osmanlý yönetici sýnýfý ile baðlantýlý, sayfiye yerleri olduðunu söylemektedir. Aþk, sýnýfsal açýdan bir sýnýrlýlýða hapsolmuþ; belli bir toplumsal kesim ile özdeþleþtirilerek iþlenmiþtir. Sýradan insanlar, yoksullar, küçük memurlar, öðrenciler, iþçiler bu þiirde kendilerine yer bulamaz. Pierre Loti gibi, eski günlerin ihtiþamýný hatýrlatan seçkinci bir tutuma sahiptir. Onun Ýstanbul’u. Osmanlý kimliðine bürünmüþ, ayný zamanda yeni kurulan cumhuriyetin deðerlerine de ters düþmüþ bir þehirdir.

     Yahya Kemal’i her þeye raðmen bir tutarlýlýk olarak görmek gerektiðini belirten Turgut Uyar’a katýlmayarak, aþk konusunda þairin çoðu kez bir bölünme, çatýþma, ikilem yaþadýðýný, kendi içinde çeliþkiye düþtüðünü iddia edebiliriz. 1922’de yayýmlanan Ezansýz Semtler adlý yazýsýnda Þiþli, Moda, Kadýköy gibi semtlerin Türklüðünden kuþku duyduðunu, zira bu semtlerde minarelerin görülmediðini, ezanýn duyulmadýðýný, Ramazan ve kandil günlerinin hissedilmediðini söyler þair. Türk Müslüman ailelerinin bu tür semtlerde yerleþmelerinin çocuklarýnýn millî kimlik arayýþlarýnda zararlý olacaðýný düþündüðünü açýkça dile getirir. Oysa aþk þiirlerinin çoðunda, bu ve benzeri yerlerdeki güzellikleri, anýlarý, sevgileri yüceltecektir. Diðer taraftan sevgili de mekân gibi seçkindir, göz alýcýdýr, görkemlidir. Asla sýradan kýzlara, kadýnlara, güzellere deðinmez Yahya Kemal. Sýradanlýðýn þiir konusu olmasýna baþtan beri karþýdýr zaten. O yüzden bir ev kadýný olamaz onun sevgilileri, bir emekçi, bir köylü kýzý olamaz. Rahat, varlýklý ve aylaktýr onun kadýnlarý. Aþkýný herkesin içinde söyleyebilen kiþilerdir, âþýðý ile þarap içebilen, gezip tozan, ona þuh bakýþlar yöneltebilen, þehvetli, mutantan, hayat mücadelesinden uzak, etken kiþilerdir hepsi.

     Anlatýcý, Divan þiirindeki anlatýcýyý andýrýr Yahya Kemal’in aþk þiirlerinde. Umutsuz, hüzünlü ve muzdariptir yani. Fakat, eskisinden farklý yaný; sevgili ile vuslat beklentisinden kaynaklanan acý deðildir. “Visal” geçmiþte kalmýþtýr Yahya Kemal’de; hüzün ve acý veren þey o günlere dönme imkânýnýn olmamasýdýr. Aþk, hatýralarla bütünleþmiþtir. Belki de bu yüzden hep hayal ve rüyaya sokulan benzetmeler yer alýr þiirlerinde. Þiirlerinin çoðunda geçer bu sözcükler. Kayýp bir aþkýn sözcükleri.

     Tensel aþký da dýþlamaz Yahya Kemal. Hatta Türkçe þiirde o zamana kadar pek rastlanmamýþ bir þekilde cinselliðe, kösnüllüðe, þehvete de yer verir. Geniþ zaman anlatýmýyla yazýlan Vuslat baþlýklý þiirde yer alan “Bir uykuyu cânânla beraber uyuyanlar / Ömrün bütün ikbalini vuslatta duyanlar” dizelerinde tensel aþka vurgu belirgindir. Gövdeyi, gövdenin deneyimini, cismanî aþký dile getiren dizelerle ilerler þiir:

 

     Kanmaz en uzun bûseye, öptükçe susuzdur

     Zirâ susatan zevk o dudaklardaki tuzdur.

     Ýnsan ne yaratmýþsa, yaratmýþtýr o tuzdan,

     Bir sýr gibidir az çok ilâh olduðumuzdan.

 

     Rýza Tevfik’in belirttiði gibi, Lâle Devri þenlikleriyle günlerini geçiren þehvetperest ve pürheves bir bizantinizmin mahmur bir Dionysos neþesini sezmek mümkündür bu tür þiirlerde. Þair, mizacýna ve yaþam biçimine de uygun düþen bu neþeyi ve hazzý anlatýrken karþýmýza zaman zaman Nedim’in silueti çýkmaktadýr. Nitekim Divan þiirinde de aðýrlýklý bir yeri olan ve “zahid” tipinin karþýsýna çýkarýlan rind sözcüðü de Yahya Kemal þiirinin olmazsa olmazlarýndan biri olarak görülmektedir. Onun bireysel masalý, büyük ölçüde bu rind kelimesinin etrafýnda þekillenmektedir. 2

     Milli edebiyat çizgisini bir adým ileri götüren ve bir dönem epeyce ses getiren Beþ Hececiler, aruzla “seni seviyorum” demenin bile mümkün olmadýðýný söyleyerek yönelirler hece þiirine. Ýlk kez, Ýsmail Habip Sevük’ün adlandýrdýðý bu öbeklenmede yer alan þairler (Orhan Seyfi, Faruk Nafiz, Halit Fahri, Enis Behiç ve Yusuf Ziya) aþk konusuna, halk þiirindeki yerine vurgu yaparak aðýrlýk verirler. Onlarýn þiirlerindeki sevgili, kesinlikle beþerîdir. O kadar ki Yusuf Ziya 1919’da yazdýðý Aþk Yaratýlýrken adlý þiirinde, tam anlamýyla þirkle dolu dizelere yer verir. Þiirin sonlarýnda Yaradan insanlýða seslenir ve güzel bir kýza tapmanýn kendisine tapmakla eþdeðer olduðunu dile getirir. Benzer biçimde Faruk Nafiz de Firari adlý þiirinde, sevgilisinin küfrü ve inancýnýn kutsal olduðunu söyleyecek; Ýslamî kabul ve geleneklerin dýþýna çýkmakta tereddüt etmeyecektir. Enis Behiç’in, fetiþizme ve sapýklýða kadar varan þiirleri de bu konuda akla getirilmelidir. Türkçe þiirde cinsel arzunun ilk kez bu kadar açýk biçimde, bu þairler marifetiyle dile getirildiði söylenebilir.

     Beþ Hececiler, aþký ve cinselliði daha gerçekçi biçimde iþleyen þiirler yazmýþ, dahasý þiiri bu konuda Ýstanbul’dan Anadolu’ya taþýmada eskiye kýyasla baþarýlý olmuþlardýr. Ýlginçtir ki kadýna, güzelliðe, aþka bakýþ onlarýn þiirlerinde, kente ve kýrsal kesime göre farklýlýk göstermektedir. Laurent Mignon’un Aþký Hecelemek yazýsýnda, bu konuyla ilgili olarak yaptýðý saptamalarý önemlidir: “Cinselliðin köy þiirlerinde deðil de þehir þiirlerinde anlatýlmasýnýn özel bir anlamý vardýr. Köyde aþk bir ulusal ülküyü temsil etmektedir; þehirde ise belli bir çevrenin, daha çok burjuvazinin, ahlâký bozuk, ulusal olmayan maddi hayatýný. … Yüzeysel batýlýlaþma ve þehvet, þehir ile özdeþleþtirilir. Fakat þiirlerde ahlâkî bakýmdan sevgililerin davranýþlarý yadýrganmaz. … Anadolu’nun kucaklamasý, þehirli sevgilininki gibi kösnül ve cinsel deðil, bir annenin kucaklamasý gibidir ve anlatýcý, orada özüne döndüðünü hissettiði için rahatlar.”

     Beþ Hececiler, I. Dünya ve Kurtuluþ Savaþý yýllarýnda yazdýklarý savaþ ve kahramanlýk merkezli þiirlerinde de aþka, sevgiliye yer verirler. Fakat savaþýn kötülüðünden, yýkýmýndan, sýkýntýlarýndan söz etmezler hiç. Batý’da örneklerini gördüðümüz savaþ karþýtý þiirlere hiç rastlanmaz onlarda zaten. Güzel çoban asker olup cepheye koþmuþtur artýk. Yavuklusu ise onca yokluk içinde yiðidini anmakla, aþkýný yüreðinde büyütmekle geçirir vaktini.

     Þiirin hem bireysel duygu açýklamalarý hem de farklý insan manzaralarý eþliðinde, karþýtlýklarý, yüceliþ ve zaaflarý, bütüncül gerçekliðiyle aþkýn zengin dünyasýna sokulmasýnda Nazým Hikmet önemli bir isim olmuþtur kuþkusuz.   

     Romantik bir sosyalisttir Nazým Hikmet. Þiirlerinde sevdiði kadýnlara, aþklarýna, duygusal eðilimlerine de yer vermiþtir. Nüzhet, Pirâye, Münevver ve Vera ile aþklarý ve evlilikleri de okurlarýn ilgisini çekmiþtir. Yaþýna ve yaþadýklarýna baðlý olarak aþkla ilgili anlatýmlarýnda da belli vurgular öne çýkar. Bunlarýn en belirgin olaný, kiþiye özel aþkla insanlýk aþký arasýnda paralellikler kuranýdýr ki bu yaklaþým, þiirde bir yenilik olarak kabul edilebilir. Aþka aðýrlýk verdiði þiirlerinde hayatýn sýradan özelliklerine yer verir Nazým Hikmet. Ayrýca cinsel arzunun aþktan baðýmsýz olduðunu kabul eder. Aþk ile toplumsal dayanýþma arasýnda bir iliþki olduðunu dile getirir. 1930’da yayýmladýðý Kerem Gibi þiirinde bu yaklaþým belirginlik kazanmaya baþlar. Bu þiirde Kerem’in amacý, ilâhi aþka yönelmek deðil, halkla birleþmektir. Siyasal etkinlikle aþk konusu, daha önce Jokond ile Si-Ya-U baþlýklý þiirde de gündeme gelmiþtir. Þiir, Leonardo da Vinci’nin ünlü resmi Jokond (yahut Mona Lisa) ile Çinli sosyalist öðrenci Si-Ya-U’nun aþklarýný anlatýr. 1932’de yayýmlanan Benerci Kendini Niçin Öldürdü adlý eserinde de yine Avrupalý bir kadýn Asyalý bir devrimciye âþýk olur.

     Nazým Hikmet’in kimi þiirlerinde, aþk ile savunulup baðlanýlan dünya görüþünün çeliþtiði, çatýþtýðý da görülür. Âþýk olunan kadýn, erkeðini durdurmak ister; fakat o bunlara kulak asmaz. Devrimciliði, sýradan bir aþk iliþkisi ile birlikte yürütmenin ne kadar zor olduðunu -kendi deneyimlerini göz önünde bulundurarak da- iyi bilir Nazým Hikmet. Aþk iyidir, yararlýdýr, gerekli ve doðaldýr; fakat sevgili çoðu kez kötüdür, anlayýþsýzdýr, engelleyicidir. Nazým Hikmet, kadýný aþktan baðýmsýz anlattýðý þiirlerinde daha gerçekçi, nesnel ve tümel bir anlatýma ulaþýr.

     Kendisine ait bir yol tutturarak hece þiirini yaþadýðý dönemde doruðuna çýkaran Necip Fazýl’ýn aþk ve kadýn konulu þiirleri iki aþamada incelenebilir. Þair gençlik yýllarýnda yazdýðý bu konudaki bazý þiirlerini sonralarý yeni dünya görüþüne baðlý olarak eserlerinden çýkarmýþ, onlara deðer vermediðini söylemiþtir. Bu ilk þiirlerde gençlik çaðýnýn etkileri bulunmaktadýr. Form bakýmýndan halk þiirini çaðrýþtýran bu þiirlerin bazýlarý, içerik ve estetik bakýmýndan belli bir düzeye ulaþmýþ görünmemektedir. Bazýlarýnda da cinsel istekler, kadýna duyulan arzular yansýtýlmaktadýr. Þairin aþk ve kadýn konulu diðer þiirlerinde ise bir bekleyiþ ve özlem havasý hâkimdir. Bu durum birçok þiirin adýnda da kendini göstermektedir. Sözgelimi Beklenen baþlýklý þiirde yer alan þu dizeler ciddi bir þöhrete de sahiptir:

 

     Ne hasta bekler sabahý

     Ne taze ölüyü mezar

     Ne de þeytan, bir günahý

     Seni beklediðim kadar

 

     Necip Fazýl, yer yer Baudelaire’i de çaðrýþtýran bir eda ile yazdýðý yalnýzlýk, hafakan, sýkýntý, arayýþ temalý þiirlerinde de aþka ve kadýna yer verir. Kaldýrýmlarýn bu kara sevdalý eþi, daha sonralarý tasavvuf edebiyatýný çaðdaþ þiirin olanaklarýyla yeniden yorumlayan bir tutuma sahip olmuþtur:

 

     Bir iþaret, bir misâl;

     Ayrýlýk remzi visâl…

     Allah’a yol bir timsâl;

                                         Kadýn…

 

     Cumhuriyet döneminde, aþk ve kadýn konusuna yaklaþýmda Garip þairleriyle temsil edilen farklýlaþmaya da deðinmek gerekmektedir. Orhan Veli, Oktay Rifat ve Melih Cevdet’in ilk ve en önemli özelliði, þairaneliðe karþý açtýklarý savaþtýr. Aþk ve kadýn konulu þiirlerde de görülen bu tutum, aslýnda Yahya Kemal’e de, Nazým Hikmet’e de, memleketçilere de, Necip Fazýl ve diðer hececilere de bir tepkiyi içkindir. Ayný zamanda þiire uzak düþmüþ kiþileri getirmiþlerdir þiire. Fakat bu küçüklüðü alabildiðine abartmýþ, zamanla espriye, vasat bir mizaha kadar gitmiþ; hatta þiir dýþýna düþen bir þematizm içinde dönenmeye baþlamýþlardýr.

     Garip þairlerinin aþka ve sevgiliye yaklaþýmlarý kendi þiir serüvenlerinde de çeþitli farklýlýklar gösterir. Bu durum, kendi yaþantýlarýnýn seyri kadar anlattýklarý toplum kesimleriyle de ilintilidir elbette. Diðer taraftan, özenilen ve özlem duyulan aþký þiirin tahtýndan indirenler de onlardýr. O kadar ki Orhan Veli, aþktan söz eden þiirlerini iþ olsun diye yazdýðýný açýkça itiraf eder. Hepsi de ilk dönemlerde, aþktan çok aþkýn etkilerini anlatýrlar, aþka yol açan durum ve ortamlardan söz ederler. Aþkýn, þairlikleri üzerindeki etkilerinden söz etmeleri de bir yenilik sayýlabilir. Düþünceli ve uykusuz bir hâle düþmelerinden, çok sevdikleri salatayý bile yiyemez hâle geldiklerinden söz ederler. Zaten fakirlerin, aþk için ayýrabilecekleri öyle uzun zamanlarý da yoktur. Evlilik hayalleri kuran genç kýzlar, aþktan çok sýnýf atlama hayali ile yanýp tutuþurlar. Bütün bunlar, son kertede, aþkýn sýradanlaþmasýnýn, garipleþmesinin bir göstergesi ve gereðidir. Ýlginçtir ki bütün sorunlarýna, hafifliklerine hatta çirkinliklerine raðmen bu þiir büyük bir etki alaný oluþturmuþ; ayný zamanda, kendilerinden önceki onca kiþiye ve örneðe raðmen, serbest ve yerli þiiri onlarýn getirdiði gibi bir genel kabul bile oluþmuþtur. 3

 

 

DÝPNOTLAR:

 

1 Bir kýrýlma, farklýlaþma dönemi sayýlan Lale Devri’nde yaþayan, daha cesur ve kýþkýrtýcý dizeler yazabilen Nedim’in þiirlerinde bile aþk karþýlýksýzdý ve þair mutsuzca sevgili ile birleþmeye, visale hasret çekiyordu. Divan geleneðinin yenilikçi ve belki de ön önemli eseri olan Þeyh Galib’in Hüsn ü Aþk adlý mesnevisinde de aþkýn yeni bir anlayýþý, yeni bir tanýmý verilmiyordu ve Þeyh Galib de var olan imge, simge ve mecazlarý devam ettiriyordu. (Laurent Mignon, Çaðdaþ Türk Þiirinde Aþk, Âþýklar, Mekânlar, s. 14)

 

2 Rind sözcüðünü, çevresinde kümelenen aþk, alkol, ölüm ve þehvet temalarý ile birlikte düþünmesi ya da onlarý rindlik kavramýna eklemleyerek kullanmasý, tasavvuf düþüncesinin Batýlý kaynaklarla temasa gelebilmesine de olanak vermektedir. (Ahmet Oktay, Cumhuriyet Dönemi Edebiyatý 1923 – 1950, KBY, Ankara 1993, s. 423.)

 

3 Turgut Uyar, Ohan Veli’den hareketle bu etki hakkýnda þunlarý söylemektedir: “Bütün bunlarýn yaný sýra, þiiri geniþ kitlelere yaymasý, þiirin insan hayatýndaki yerini yeniden ortaya koymasý, Türk þiirine Nâzým’ýn bile getirmediði büyük sentaks imkânýný getirmesi saygýyla anýlacaktýr. Çünkü bir þair, daha çok etkiledikleriyle vardýr, onlarla yerini alýr, deðerini bulur. (Turgut Uyar, Bir Þiirden, Ada Yayýnlarý, Ýstanbul 1982, s. 118.)

 

 

KAYNAKÇA:

 

1 Ahmet Hamdi Tanpýnar, XIX. Asýr Türk Edebiyatý Tarihi, YKY, Ýstanbul 2007.

2 Laurent Mignon, Çaðdaþ Türk Þiirinde Aþk, Âþýklar, Mekânlar, Hece Yayýnlarý, Ankara    

   2002.

3 Victoria R. Holbrook, Aþkýn Okunmaz Kýyýlarý, Çev. Erol Köroðlu – Engin Kýlýç, Ýletiþim

   Yayýnlarý, Ýstanbul 1998.

4 Türk Þiirinde Aþk ve Kadýn, Özlem Yayýnlarý, Ýstanbul 1978.

5 Beþir Ayvazoðlu, Aþk Estetiði, Ötüken Yayýnlarý, Ýstanbul 1999.

6 Kenan Akyüz, Modern Türk Edebiyatýnýn Ana Çizgileri, Ýnkýlâp Kitabevi, Ýstanbul 1990.

7 Ahmet Oktay, Cumhuriyet Dönemi Edebiyatý 1923 – 1950, KBY, Ankara 1993.

8 Ýnci Asena, Aþk Þiirleri, Adam Yayýnlarý, Ýstanbul 1997.

9 Memet Fuat, Çaðdaþ Türk Þiiri Antolojisi, Adam Yayýnlarý, Ýstanbul 1998.

10 Metin Celal, Türk Edebiyatýndan Aþk Þiirleri, Alfa Yayýnlarý, Ýstanbul 2001.

11 Cemal Süreya, 100 Aþk Þiiri, Gerçek Yayýnlarý, Ýstanbul 1967.

12 Bedihan Aksöz, Kadýn Þairler Antolojisi, Ayyýldýz Yayýnlarý, Ankara 1994.

13 Mehmet Kaplan, Þiir Tahlilleri 1, Dergâh Yayýnlarý, Ýstanbul 1998.

14 Turgut Uyar, Bir Þiirden, Ada Yayýnlarý, Ýstanbul 1982.

15 Octavio Paz, Çifte Alev, Çev. Tomris Uyar, Okuyan Us Yayýnlarý, 2002.

16 Ebubekir Eroðlu, Modern Türk Þiirinin Doðasý, YKY, Ýstanbul 1993.

 

 

 

Kalýcý Baðlantý Yorum (0) Yorum yaz!

     Furkan Çalýþkan, 1983 doðumlu bir þair. Dergâh, Kýrklar ve Derkenar gibi dergilerde yazan Çalýþkan, geçtiðimiz günlerde Kabahatler Kanunu adýný taþýyan ilk þiir kitabýný yayýmladý.

     80 sayfadan oluþan kitapta 24 þiir yer alýyor.

     Çalýþkan, son yýllarda yazýp yayýmladýðý þiirleri almýþ bu kitabýna. Kitap bölümlere ayrýlmamýþ; tek bölüm. Ses ve biçem yönünden birbirleriyle uyum ve akrabalýk taþýyan, takip mesafesi de yakýn olan þiirler bunlar.

     Temel sorunsalý modernizm karþýtlýðý gibi görünen bu þiirler yazýlýrken, yapý sorunu üzerinde de epeyce düþünüldüðü belli. Birçok þiirde olgun, oturmuþ bir ses var. Biçimsel özellikler, inceden inceye elekten geçirilmiþ.

     Genelde kýsa þiirler yer alýyor kitapta. Þiir baþlýklarý iyi düþünülmüþ. Çoðu; kuvvetli olmasý ve þiiri sürüklemesi için üzerinde özellikle çalýþýlmýþ parlak dizelerle baþlayan þiirlerle karþýlaþýyor okuyucu.

     Dil bilgisi ve bilinci yüksek bir þair Furkan Çalýþkan. Bu, genç bir þair için çok olumlu, çok önemli bir özellik. Türkçe bilmeden þiirde çýðýr açmaya yeltenen genç þairlerle doldu yanýmýz yöremiz þimdilerde. Dize kuramayan, yazdýklarý anlatým bozukluðundan geçilmeyen, kompozisyondan haberdar bile olmayan gençler cirit atýyor her yerde. Þiirinin içeriðini, anlam evleðini zamanla daha da güçlendirip zenginleþtirdiðinde bu özelliðinin ona çok yönlü katkýlarý olacaktýr kuþkusuz.

     Son çözümlemede imgeye dayalý, daha doðrusu imgeyi boþlamayan bir þiiri var Çalýþkan’ýn. Ýkinci Yeni þiirini, 80 ve 90’larýn birikimini bu baðlamda – göz atmanýn ötesinde – dikkatli bakýþlarla taradýðý, irdelediði söylenebilir. Bu þiir havzalarýnýn etkisine tamamen kapýlmak istemediði de belli oluyor. Yer yer, Turgut Uyar ve Ýsmet Özel þiiriyle bir akrabalýk taþýdýðý; bazen þiiri kurmada ve bir sese ulaþmada sözgelimi Ýbrahim Tenekeci’yi anýmsattýðý iddia edilebilir. Ancak baþka þiir çizgilerini çoðaltmaktan ve kliþeye kapýlmaktan uzak durmak için çaba sarf ettiði de anlaþýlýyor.

     Birçok genç þairde, birçok ilk kitapta görüldüðü üzere anlatýma fazla abanan, þiirin söyleniþ ve kurgusunu fazla önemseyip içeriði ister istemez ikinci plana iten bir yaklaþým, Kabahatler Kanunu’nda da kendini bir ölçüde hissettiriyor. Bu, sadece genç þairlerde görülen ya da yalnýzca Türkçe yazýlan þiiri ilgilendiren bir durum da deðil aslýnda. Hepimizi etkileyen, yanýltan, yönlendiren genel bir insanlýk marazýyla ilintili bir þey sonuçta. Modern algýlama ve yaþama biçiminin; insaný körelten, sýðlaþtýran, körleþtiren çok sayýda olumsuzluðu içkin olduðu sýklýkla söylenen ve gözlemlenebilen bir durum. Þiir de bu baðlamdaki olumsuzluklardan önemli ölçüde etkileniyor kuþkusuz. Genç þairlerin birçoðu hayata ve insan gerçekliðine hiç deðmeyen, hiçbir insani öz ve sýcaklýk taþýmayan dizeler karalayýp duruyorlar. Ne anlamlý bir acý ve hüzün aktarýmý, ne felsefi ya da ruhsal bir derinlik, ne bir aranýþ ve direniþ çýngýsý, ne de bireysel bir çýðlýk ya da güzellik yumaðý… Kimi dergiler de öyle. Kolayca söz oyunlarýna, gerekçesi ve iletisi olmayan biçim denemelerine, ýþýltýlý gibi görünse de hiçbir söyle(ye)meyen zekâ gösterilerine eviriliyor yazýlan þiirlerin çoðu. Neden? Doðru dürüst hiçbir þey yaþamýyor çünkü bu þiir heveslileri. Hiçbir þey üzerinde derinlemesine düþünmüyorlar. Dertleri de dillendirdikleri de sýð, günübirlik, güdük.

     Furkan Çalýþkan, günümüz þiirini çevreleyen bu handikabý aþabilecek bir duruþa, yeteneðe, bilince sahip kanýmca. Bundan sonraki çalýþmalarýnda bu durumu dikkate alacaðýný umuyorum ben. Þiirin bu genel sorunlarý üzerinde kafa yormaya devam ettiðinde, sahip olduðu diðer güzel nitelikler onun þiirini kolayca ayaða kaldýracak ve akranlarýna göre daha baþarýlý metinler ortaya koyacaktýr.

     Kabahatler Kanunu; söyleyiþi öne geçirdiði, daha iþin baþýnda özgün bir þiir dili kurmayý öncelediði için hep bu eksende disipline edilmiþ þiirlerle açýmlanan bir kitap. Bu, anlaþýlabilir bir yaklaþým olmakla birlikte zaman zaman parçacýlýða, imgeciliðe, kopukluða yol açýyor sonuçta. Anlatýmý þiirin biricik / birincil ekseni olarak düþünmek, hayata yeterince sokulmayý farkýnda olmadan engelliyor; onu þiir ekseninde özümseyip dönüþtürmeyi dýþarýda býrakmaya baþlýyor. Þiirin iç dengelerini bozan bu tutum, yazma esnasýnda sýk sýk benzetme ve eðretilemelerin kapýsýný çalmaya yelteniyor. Neredeyse her þiirde bir(çok) benzetmeye rastlayabiliyorsunuz Kabahatler Kanunu’nda:

 

     “Þairin suçu! Bir resimde gibi olmanýn endiþesi” (s. 7)

     “Çýðýrýndan çýkmýþ bir atlýkarýncaydýk rabbim” (s. 11)

     “Aldýðým gömleði giymemiþ gibi güzelken sen” (s. 16)

     “Zamanýnda güzel bir kadýnmýþ gibi / Batýyor güneþ, ýstýraplý ve olaðan” (s. 20)

     “Adaletin yerini bulmasý gibi sev beni” (s. 22)

     “Sözler tellere takýlan kazak gibi” (s. 31)

     “Birinin bana üçe kadar saymasý gibi” (s. 38)

     “Sustum o eski radyo gibi sessizliðimi” (s. 43)

     “Bir sülüðün kan emme kapasitesi kadar” (s. 52)

     “Dizimdeki yaraydýn hiç geçmezdi” (s. 55)

     “Bitmesine izin verilmeyen otlar gibi” (s. 61)

     “Ýzini kaybettirmiþ bir kýtlýk / Oluyor yaþamak, bin çeþit yüz içinde” (s. 65)

     “Tozun toz kayanýn kaya kalmasý gibi” (s. 66)

     “Yalnýzlýðý, savaþtan boþ dönen bir at gibi” (s. 69)

     “Hepimize olur, ölüp de kýyýya vurmasý gibi denizin” (s. 71)

     “Ve iþte yüzüm yeniþemeyen boksörler gibi” (s. 80)

 

     Örnekleri çoðaltmak mümkün. Bazýlarý da oldukça güzel. Üþenmeden sayýp dökmemin bir nedeni de bu. Ancak benzetmeye aþýrý düþkünlük, þiiri her zaman güçlendirmez. Hatta bu zamanla bir eðilim, bir alýþkanlýk hâline bile gelebilir. Ýnsanla, hayatla, gerçeklikle birinci elden temasý engeller. Furkan Çalýþkan’ýn bu hususu göz önünde bulundurmasýnda yarar var.

     Kitabýn “Kýrkbinsinek” adýný taþýyan ilk þiirinin son dizesinde “Bize rüyanýn deðil uyanýklýðýmýzýn tabiri gerek” diyor Furkan Çalýþkan. Þiirini, bu dizedeki anlam dizgesi eþliðinde geliþtirmesini umuyorum Çalýþkan’ýn. Bu bilinç ve zindelikle, bu uyanýklýkla… Ýçerik yönünden, söylenenlerin gerçeklikle irtibatý yönünden özellikle. Kendine güvenerek, durduðu ve ulaþmak istediði yeri kestirmeye çalýþarak, ikide bir gözümüze sokulan yanlýþ adreslerden, vadilerden uzaklaþarak. Bu ülkede yazýlan þiir, en azýndan son yirmi yýldýr, “hiçbir þey söylemeyen sözlere ulaþmak için, her þeyi söylemek” gerektiðine koþullandýrýlýyor zira. Üstelik hepimizi bir þekilde etkiliyor bu yöneliþ. Omurgasýz, gerekçesiz, içi boþ; kimliksizliði ve kiþiliksizliði yücelten “sanal ve ahlâksýz þiirler” okuyoruz sürekli. Hatta kirli ve yapay vadilerde dolaþmaktan kaçýnan yahut ne anlattýðýný / niçin yazdýðýný da önemseyen tutum, açýkça küçümseniyor. Parlak dizelerle, zekâ gösterileriyle, ilginç buluþlarla ya da belden aþaðý muhabbetlerle doldurulan; fakat hiçbir deðer dizgesi ve bütünlük taþýmayan, ayný zamanda akýlda kalmayan þiirler bunlar. Diðer taraftan, yazdýðý þiirlerle “derde deva” bir þeyler söylemek isteyen, bir yazma gerekçesi olan kimi þairler de upuzun, tatsýz tuzsuz, hiçbir ýþýltý ve devingenlik taþýmayan yavan metinler sunuyorlar okuyucuya. Þiir, bu iki tutum arasýnda sýkýþýp tereddüde boðuluyor kimi zaman.

     “Nasýldýr maðluplarýn zalimliði söyle” gibi güzel ve merak uyandýrýcý bir dizeden sonra “Bir çaba fazlasý aðustostur beynim / Bir çapa fazlasý denizden gelen þehir” dizelerinin gelmesi, bence zihni daðýtmakta, merakýmýzý karþýlýksýz býrakmakta, þiirin gardýný düþürmektedir. “Barkodsuz” baþlýklý þiirde ise bunun tersi söz konusudur. Ýlk dizelerine fazla sokulamadýðýmýz bu þiir, daha somut bir anlatýmla insan gerçekliðine daha dolaysýz deðindiði için, birden bir zindelik ve çekicilik kazanmaktadýr ki bu þiir, bence kitabýn en iyi þiirlerindendir. “Mandalina Kabuklarý ya da Wagnerden Kanamalý”, “Eksik Evrak”, “Ýngilizleri Kim Yenecek Seni Kim Öpecek”, “Ölümden Önce Ýlk Antrakt” aklýmda kalan, beðendiðim diðer þiirler.

     Furkan Çalýþkan ulaþtýðý sesi, dil bilincini, þiir kurmadaki özenini güçlü ve þiirin bütününe yayýlan bir özle birleþtirdiðinde þiirini çok daha ileri noktalara taþýyabilecektir. Kabahatler Kanunu’ndaki bazý þiirlerde de gördüðümüz parça güzellikler, parça doðrular, parça görüntüler bu tür bir algýyla / konu zenginliðiyle buluþtuðunda daha enerjik, daha bütünlüklü ve etkili bir þiire ulaþtýracaktýr bizi. Þiirin gerçeklik ve sahicilikle irtibatý güçlenecek, yokuþa sürüldüðünde hemen benzetme ve eðretilemelere yönelen anlatým kýrýlganlýk ve buharlaþmanýn üstesinden daha kolay gelecektir. Þiir, tek tek dizelerle ilerlemek zorunda kalmayacaktýr. Altýný çizdiðimiz, beðenip etkilenerek okuduðumuz dize ya da bölümlerin yerini o zaman, adýyla ve anlattýðýyla unutamadýðýmýz þiirler alacaktýr. Oldukça baþarýlý bir “ilk kitap”a imza atan Furkan Çalýþkan, bunu kotarabilecek güç ve yeteneðe sahip görünmektedir.

     Ýletisi, þiir yazma uðraþýna da tahvil edilebilecek þu güzel ve anlamlý dizelerle bitirelim yazýyý:

     

     Ýyi þeyler, sýk kullanýlan patika bir yolda

     Bitmesine izin verilmeyen otlar gibi

     Yola yakýn ama ormandan yürüyen

     Tedbirli bir izafiyet verir

 

 

     ---------------

 

     Furkan Çalýþkan, Kabahatler Kanunu, Profil Yayýncýlýk, Ýstanbul 2009, 80 s.

    

Kalýcý Baðlantý Yorum (0) Yorum yaz!

 

     Mustafa Akar, 1979 doðumlu bir þair. Þiirleri ve yazýlarý Derkenar, Kýrklar ve Dergâh gibi dergilerlerde yayýmlanýyor. Daha önce yayýmlanan iki kitabý daha var: Küçük Bir Gökada (2002) adlý bir þiir kitabýyla, denemelerini topladýðý Evyazýsý Tahtasý (2007).

 

     Tenezzül ikinci þiir kitabý. Seksen dört sayfalýk kitap, üç baþlýk altýnda toplanan 29 þiirden oluþuyor. Temiz ve özenli bir baskýsý, ilginç sayýlabilecek bir kapaðý var kitabýn.

     En son söyleyeceðimizi en baþta söyleyelim: Mustafa Akar, þiiri üzerine; þiir ve söyleyiþ, þiir ve gerçeklik, þiir ve zekâ, þiir ve doðallýk, þiir ve okuma, þiir ve imge, þiir ve birikim, þiir ve özgünlük üzerine biraz daha düþünür, þiirini biraz daha disipline edebilirse geleceðin en iyi þairlerinden biri olabilecektir. 2000’li yýllara sýký, gözde þiirler yazarak adým atan Akar, þiirini kendi içindeki tuzaklardan, yanlýþ yönsemelerden, zorlama ve olumsuz etkilenmelerden arýndýrabilirse çok daha derinlikli, nitelikli þiirlerini okuma þansýmýz olacak. Buna kesinlikle inanýyorum.

     Ýkinci kitabýný “Bir kapý açtým þunun þurasýnda bir serinlikti” gibi rahat, gýllýgýþsýz, huzur aþýlayýcý bir dizeyle baþlatan þairin; þiiri ciddiye aldýðý, bu eksende sürekli okuduðu, þiiri üzerinde gerektiðinde uzun uzadýya düþündüðü hemen anlaþýlýyor. Þiirinin gücü ve özgünlüðü de, kimi sýkýntý ve açmazlarý da burada yatýyor kanýmca.

     Kitabý okurken kendisiyle, kendi þiir anlayýþý ve birikimiyle fazla didiþen bir þairle karþý karþýyaymýþým gibi geldi bana. Þiirini rahat býrakmayan bir þair Mustafa Akar. Hem etkilenmelerden kaçýnmaya çalýþtýðýný fazlasýyla hissettiriyor bize, hem de þiirleriyle fazlasýyla uðraþýp oynadýðýný. Tedirgin. Þiirinin gücünü, kalitesini ölçmekte yer yer zorlanýyor. Doðallýk ve rahatlýk kayboluyor o zaman. Gerçekle / gerçeklikle irtibat zayýflýyor. Þairin zekâsý giriyor devreye. Parlak sözler, ilginç buluþlar, alýþýlmamýþ baðdaþtýrmalar, sýra dýþý imgeler serpiþtirmek istiyor yazdýklarýna. Kendi þiirine, gereðinden çok kuþkuyla yaklaþýyor. Halbuki rahat ve hayatýn içinden konuþtuðunda, söyledikleri daha sahici bir yaklaþýmla açýmlanýyor ve daha çok sarýp sarmalýyor bizi:

 

     acýnýn bir yarýsý da sevince eþ, elyas

     dalgalarýn portakal aðaçlarýna vurduðunu görmeden

     ölmeyeceðiz

 

     Biçim / biçem özellikleri açýsýndan baktýðýmýzda ne var Mustafa Akar þiirinde peki?     

     Öncelikle, birçok þiirde birinci tekil þahýs anlatýmý baskýn. Açýkça þair özne konuþuyor birçok üründe. Konuþkan, anlatýmcý ve kimi zaman sayýp dökmeye düþkün bir þiir zaten bu. Fiil cümleleri aðýrlýklý bir yer tutuyor. Yüklemsiz dize ya da bölüm fazla deðil. Bunu biraz azaltmalý bence. Bazen istek ve geçmiþ zaman kipleri kullanýlsa da þiirlerin çoðunda geniþ ya da þimdiki zaman kipleri görünürlük kazanýyor. Ýkinci kitabýn sözlüðünde “kýþ, babaanne, kar, geyik, saksý, þehir, oda, saçlar, çiçek” gibi sözcükler baþköþede. Yergi, ironi fazla deðil. Betimlemeye, pitoresk bir anlatýma abanmýyor. Þair özne kendisi konuþmadýðý zaman yanýnda duran birine seslenerek açýyor, baþlatýyor þiirini. Bu iki tür açýlýþlarýn dýþýnda yollar denemeyi de gündemine almalý Akar. Þiirlere bir devingenlik ve canlýlýk kazandýrmak için sesleniþlere baþvuruyor sýklýkla þair; okuyucu “ey” ünlemiyle çok karþýlaþýyor sözgelimi. Kýsa, kýpkýsa þiirlerden uzak duruyor Akar. Çok uzun olmasa da seçtiði tarz gereði uzun soluklu þiirlere yatkýn olduðu, anlayýþýný bu çizgide biçimlendirdiði söylenebilir. Uyaða, pasif olanýna bile, pek yüz vermiyor. Bu durumu düþünmesinde de yarar var. Bazý þiirlerin bitiþi, baþlayýþý kadar güçlü deðil. Kitabýn -daha önce alýntýladýðýmýz- ilk þiiri; rahat, oturmuþ, iç açýcý bir dizeyle baþlarken, “Çünkü ben de sabah gibi týpký doðudan gelirim” kabilinden þiiri toparlayamayan, fazla bir yenilik ve çarpýcýlýk da içermeyen ortalama bir dizeyle bitiyor örneðin.Ve tabii ki henüz yetirence tartýþýlmadýðý, özümsenip aþýlmadýðý kanaati uyandýran II. Yeni ve Ýsmet Özel etkisine de deðinmek gerekiyor.

     “Þairin Ýþleri” güzel bir þiir. “Ýhtimal Teyze”, “Marruþ”, “Dibek Dövücüsünün Hýnk Deyicisi”, “Giresun’da Birdenbire Bir Merdiven”, “Mustafa Adýnda Olmak” da kitaptaki iyi þiirlerden bazýlarý.

     Seçtiði, yakýn durduðu þairler iyi, nitelikli, güçlü þairler Mustafa Akar’ýn. Kimi þiirlerde, bir Turgut Uyar edasý sezilebiliyor sözgelimi. Turgut Uyar’ýn güzel, bütünlüklü, büyük þiirleri üzerinden yapýlan bir okuma ve açýlým olmalý bu elbette. Yanlýþ Turgut Uyar’da gezinen çok sayýda þair var bugün. Turgut Uyar’daki arayýþlarýn, kýrýlmalarýn, evleklerin iyi okunmasý gerektiðini düþünüyorum o yüzden ben. 1962’de yayýmlanan Tütünler Islak kitabýnda þu dizeleri yazan Turgut Uyar aþýlmalý, eleþtirilmeli ve çoðaltýlmamalý artýk:

 

     Ey yorgun atlar, sayý bilmeyen çocuklar

     Ey bütün hazýr elbiseciler ey,

     Birgün olmak, küskün kiþilerden olmamak birgün

     Daðlara daðlara çýkmak sular köprüler sular birgün çýkmak

     Eski kaba arabalardan inip bugün çýkmak

     Birgün daðlara

 

yahut

 

     Bir Arabistan ve karþýlýksýz bir çek

     Bir para ile dengesi

     korkunun sonsuz gelgiti kanýnda

     külotlar, korseler ve adamlar…

 

     II. Yeni’nin cýlkýnýn çýktýðý, saçmalýða / anlamsýzlýða / oyunbazlýða meylettiði, hayattan ve insan gerçekliðinden büsbütün koptuðu günlere bir dönem kendini kaptýran Turgut Uyar; yaþanan gerçekliðin, deneyimin ve gelecek sevgisinin de baskýsýyla þiirini muhkem bir yataða kavuþturmakta gecikmemiþtir. Kendi sözleriyle “yaþantýya baðlý olmayan görüntülere yaslanan”, “bir büyük boþluðun kýyýsýnda durarak” þiir yazamayacaðýný görmüþtür. Ýþte Mustafa Akar, bu tür etkilerin az olduðu; þiirin gardýný düþürmekten, anlam dizgesini tereddüde boðmaktan uzak durarak kaleme aldýðý þiirlerde daha sahici ve gümrah bir vadide yürüyebilmektedir.

     Kanýmca, yazdýðý þiirlere hayatla baðlantýsý yüksek gerekçeler buldukça, daha etkili ve bütüncül þiirlere ulaþabilecektir Mustafa Akar. Bunu gerçekleþtirirken kendi sesine, birikimine, duyarlýlýk evrenine de daha fazla güvenmesi gerekiyor kuþkusuz. Zira çok saðlam ve zengin bir þiir kumaþý var onun. Bu zenginliðin, doðal ve gerçek olana sokulmasýna daha fazla izin vermeli. Þiirini, II. Yeni’nin ve 80 kuþaðý þairlerinin zaaflarýndan arýndýrmak, uzak tutmak için daha dikkatli ve titiz olmalý. Zekâsýný, gücünü, söyleyiþteki iþlekliðini söz oyunlarýna, parlak ve gerçeklikten oldukça kopuk anlatýmlara kurban etmemeli. Aþaðýdaki dizeler, bu söylediklerimize örnek olabilecek mahiyette. Parlak sözler, zekice kurgulanmýþ gibi görünen dizeler bunlar; fakat dikkatlice bakýldýðýnda hiçbir þey söylemiyor, aralarýnda hiçbir anlam baðýntýsý yok:

 

     saçlarým uzayýnca bir safran açýlýr uzakta

     çin denizlerinde ve babil’le sabah arasýnda bir yerde

     ayaklarý küçük cumartesiler aðzýma

     padiþah gökleri tutuþturur

     çirkinliðim eskir yalnýz ben çok güzelim

     uyandýrýn beni gidip eski arkadaþlarýmý bulayým

     baltalarla kýlýçlarla cambaz çadýrlarýyla

     hýrkamý nereye býraksam ora benim evimdir

 

 

     Bu dizelere karþýn, Parmak Þiir baþlýklý þiirde yer alan þu dizeler, benzer kaygýlardan büsbütün azade olmasalar da daha sahici, daha sýcak ve gerçekçi bir anlatýmla çýkýyor okurun karþýsýna:

 

     duvarlar içe doðru geniþler ölüm dýþa doðru

     severim, yaþanmýþlýktýr

     çöplerimi çýkarmadan çýkmam kendim de

     evi damý gazete hýþýrtýlarýný

     annemin hýçkýrýklarýný da onarýrým boþuna

     yalnýz anlamlý bir yemin yetiyor bazen bana

     bir savaþý bitirir gibi

     bir toplu mezarda gün be gün rahatça uyur gibi

     gönül kadýn, semaver sultan

     ve koyu kahve tarifleri salýlarýnda

     bütün bir yirminci asrýn acýsýný

     içime düþüren þiir derdi

 

                                

     Mustafa Akar þiiri, þu anki verimleriyle bile takip edilmeyi, okunmayý, tartýþýlmayý, önemsenmeyi fazlasýyla hak ediyor. Bundan sonra yazacaklarýný ise, en azýndan ben, heyecanla bekliyorum.

 

----------------

 

     Mustafa AKAR, Tenezzül, Profil Yayýncýlýk, Ýstanbul 2009, 84 s.

 

Kalýcý Baðlantý Yorum (1) Yorum yaz!

Kastamonulu þairlerin ve yazarlarýn yapýtlarýný arþivlerinde saklamak isteyen çok sayýda okur olduðunu biliyoruz. Metropollerde yaþayan çok sayýda Kastamonulu þair ve yazarýn olduðunu da… Onlar, kendi edindikleri konumun içinde, edebiyat alanýna yeni soluklar katmayý baþarabilmiþ sanatçýlar. Daha önceki yazýlarýmýzdan birinde de “Kastamonu Dokusunu Taþýyan Þair: Ali Emre” baþlýðý altýnda, bu þiir ustasýný hatýrlatmýþtýk. Ali Emre, güçlü kalemiyle, bir kez daha þiirin vadisinde yürüyor.   Evet, Kastamonulu Þair Ali Emre, ‘Kýyamet Mevsimleri’, ‘Milyon Sesli Mýzýka’ adlý þiir kitaplarýnýn ardýndan geçtiðimiz aylarda yayýnlanan son kitabý “Onarýlmýþ Yas Bitiði” ile þiir severlerin karþýsýnda. Kitapta, bütünlük olarak bir göndermeler silsilesinden söz etmek mümkün. Ali Emre’nin bu son kitabýnda uzun zaman birikmiþ bir eleþtirel yaklaþýmýn ivme kazanarak yükseldiðini görüyoruz. Emre, edebiyatýmýzýn þiir alanýndaki macerasýnda, çok zorlu bir sorgulamaya giriþmiþ görünüyor. Emre’nin özgün þiir yapýsýndan ödün vermediðini de görüyoruz. Türk dilini kullanmadaki ustalýðý, onun geniþ daðarcýðýndan uzak/yakýn sözcüklerle bir kez daha þiirin sarp yoluna düþüyor. Hiç vazgeçemediði kült kavram/sözcükler ise en görkemli halleriyle-en azýndan onun adýna- yerlerini korumakta ýsrarlý.   Gözlem yeteneðinin, þairi nasýl uçsuz bucaksýz bir deryaya taþýdýðý ortada. Ali Emre’nin üretkenliði ve “iyi bir okur’ oluþu da buna eklenince, þiir adýna saðlam bir adým daha atýldýðýný görüyoruz. Bu kitapta aþýlmýþ bir sürecin sonunda, yüksek bir tepeye çýkarak olan biteni izleyen ve irdeleyen bir adamýn, bütün yeterliliðini sergileyerek ortaya koyduðu yapýtlar bütünü var.   Gökhan Tokatlýoðlu’nun yazýsýnda yer alan þu cümleler kitabýn ilginç özelliklerinden birini ortaya koyuyor. “Onarýlmýþ Yas Bitiði’nin sayfalarýnda Fazýl Hüsnü Daðlarca’dan Edip Cansever’e, Necip Fazýl’dan Nazým Hikmet’e daha birçok þairle karþýlaþabilirsiniz. Ali Emre hem oluþturduðu þiir dilini hem de hayata karþý duruþunu Türkçe þiirin birikimiyle beslerken özgünlüðünü korumayý da baþarýyor.”   “Þimdi, evet, artýk zamanýdýr” diyerek yola çýkýlmýþ gibi kendini okurun namlusuna dayayan cesaretle, sonunda silahýný usulca aþaðý indiren bir iyi niyetli kahramanýn gözlerinin içine bakan reddedici bir tavýr… Kapatýldýðý ‘teþekkül’ durumundan sýyrýlmanýn ya da en azýndan sýyrýlmaya dönük bir adým atmanýn verdiði hazzýn ortasýnda derin bir nefes alýþ aný. Sabýrla örülmüþ þiir urganýný gerekirse kendi boynuna dolayýp, sokaða çýkma aný. Kutsadýðý bütün yenilgileri, yerle bir edercesine, göndermeler üzerinden yaþamanýn zaferine çevirip; gür ve bereketli bir eyleme dönüþtürme zamaný. Sanatýn muhalif olma gerçeðini kuþanýp, kollarýný iki yana açma zamaný. Sýrtýna aðýr yükler yüklenmiþ þiirleriyle koþusunu sürdüren Emre’ye, “kurþun kalemini býrakma sakýn” diyoruz.   Kýsa bir süre sonra Kastamonulularýn Ali Emre’yi ve yapýtlarýný daha iyi tanýmalarýný saðlayacak geniþ bir araþtýrmayý sunma düþüncesindeyiz. Kastamonu için “bakýnca içi görülen çocuklarýn kenti” diyen Ali Emre’nin kitaplarý, Kastamonulularýn arþivlerinde yer almalý. Çünkü yarýn bu deðerler üzerinden, kültürel konumuyla yýldýzlaþacak bir kentin baðrýndayýz.
15 / 6 / 2009                                                     KASTAMONU POSTASI

 

Kalýcý Baðlantý Yorum (0) Yorum yaz!

 ALÝ EM­RE

 

Ýl­ginç, sý­ra dý­þý ve ay­ný za­man­da þans­lý bir kent­tir Prag. Ma­zi­siy­le, mi­ma­ri­siy­le, kent do­ku­suy­la ol­du­ðu ka­dar sa­kin­le­riy­le, sa­hip­le­riy­le, ya­þa­dýk­la­rý ve ya­þat­týk­la­rýy­la, aný­la­rýy­la, tra­je­di­le­riy­le, çýl­gýn­lýk­la­rýy­la, bi­rik­tir­dik­le­ri ve esin kay­na­ðý ol­duk­la­rýy­la da ay­rý bir ye­re sa­hip­tir.

Önem­li bir­çok kent­te ol­du­ðu gi­bi onun da or­ta­sýn­dan bir ýr­mak ge­çer. Ýki­ye ay­rýl­mýþ gi­bi du­rur bu yüz­den. Her iki ya­ka­da da bir­çok ta­rih­sel anýt ve ki­li­se var­dýr. Ki­li­se­le­ri­nin çok­lu­ðu Prag’a yüz ku­le­li kent den­me­si­ne yol aç­mýþ­týr. Bün­ye­sin­de, çe­þit­li dö­nem­le­re ait 1700’den faz­la mi­mar­lýk ve sa­nat aný­tý­nýn ol­du­ðu be­lir­ti­li­yor Prag’ýn.

Ço­ðu in­sa­nýn, Ber­lin Du­va­rý’nýn yý­ký­lý­þýn­dan son­ra ta­ný­dý­ðý bir kent Prag. Oy­sa Hit­ler’in bi­le bom­ba­lat­ma­ya ký­ya­ma­dý­ðý bir açýk ha­va mü­ze­si. Halk ara­ba­sý “Sko­da”nýn da ana­va­ta­ný.   

Çe­kos­lo­vak­ya’nýn ku­ru­cu­la­rýn­dan olan To­maþ Ma­saryk, dün­ya­ca ün­lü bir fel­se­fe­ciy­di. Be­neþ, Hu­sak, Dub­çek gi­bi li­der­ler, Sme­ta­na ve Dvo­rak gi­bi çok önem­li kom­po­zi­tör­ler ye­tiþ­ti Prag’da. Son dö­nem­de­ki dev­let baþ­kan­la­rý, yi­ne dün­ya­ca ün­lü ti­yat­ro ya­za­rý Vas­lav Ha­vel.

Gü­nü­müz­de tür­deþ bir nü­fu­sa sa­hip olan Prag’da ya­þa­yan­la­rýn bü­yük ço­ðun­lu­ðu Çek. Slo­vak­lar ise kü­çük bir azýn­lýk oluþ­tu­ru­yor. Ka­dýn nü­fu­su­nun er­kek nü­fus­tan faz­la, ka­dýn­la­rýn önem­li bir bö­lü­mü­nün de do­ður­gan­lýk ya­þý­ný geç­miþ ol­ma­sý, kent­te II. Dün­ya Sa­va­þý’ndan son­ra var­lý­ðý­ný ko­ru­yan en te­mel so­run ola­rak geç­miþ kay­nak­la­ra.

Prag; kül­tür, özel­lik­le mü­zik ve ede­bi­yat ya­þa­mý­nýn can­lý­lý­ðýy­la da ün­lü­dür. Bed­rich Sme­ta­na, An­to­nin Dvo­rak ve Le­os Ja­na­cek her yýl ilk­ba­har­da dü­zen­le­nen bir mü­zik fes­ti­va­liy­le aný­lýr. Prag Sen­fo­ni ve Çek Fi­lar­mo­ni or­kes­tra­la­rý dün­ya ça­pýn­da bir þöh­re­te sa­hip­tir. Kent­te on­lar­ca ti­yat­roy­la baþ­ta Zbras­lav’da­ki mo­dern hey­kel mü­ze­si ol­mak üze­re bir­çok mü­ze ve ga­le­ri var­dýr. Ün­lü ya­zar­lar Franz Kaf­ka, Rai­ner Ma­ri­a Ril­ke ve Ya­ros­lav Ha­þek Prag’da doð­muþ­tur. Kent­te­ki film stüd­yo­la­rý da ni­te­lik­li ya­pým­la­ra im­za at­mýþ­týr. Kül­tü­rel ve mi­ma­ri açý­dan bir mü­cev­he­re ben­ze­ti­len kent, hâ­len iki mil­yo­nun bi­raz üze­rin­de bir nü­fu­sa sa­hip; fa­kat yýl­da en az yir­mi mil­yon tu­ris­te ev sa­hip­li­ði yap­mak­ta.

1918’de ba­ðým­sýz­lý­ðý­ný ilan eden Çe­kos­lo­vak­ya’nýn baþ­ken­ti ol­du Prag. 1938’de­ki Mü­nih Ant­laþ­ma­sý’nýn ar­dýn­dan Na­zi iþ­ga­li al­tý­na gir­di. 5 Ma­yýs 1945’te iþ­gal­ci Na­zi­le­re kar­þý ayak­la­nan Prag hal­ký, Ký­zýl Or­du’nun bir­kaç gün son­ra ken­te gir­me­si­ne de­ðin ayak­lan­ma­yý sür­dür­dü. II. Dün­ya Sa­va­þý son­ra­sýn­da ken­tin ta­rih­sel ya­pý­la­rý­nýn ve kent mer­ke­zi­nin ko­run­ma­sý­ný amaç­la­yan ye­ni bir plan be­nim­sen­di. Bu ta­rih­ten son­ra ye­ni uy­du yer­leþ­me­le­rin ku­rul­ma­sý­na da önem ve­ril­di. Ale­xan­der Dub­çek yö­ne­ti­min Prag Ba­ha­rý ola­rak bi­li­nen 1968’de­ki re­form gi­ri­þim­le­ri Sov­yet bir­lik­le­ri­nin as­ke­rî mü­da­ha­le­siy­le en­gel­len­di. 1989’da ül­ke­de ya­þa­nan li­be­ral­leþ­me ha­re­ke­ti sý­ra­sýn­da da Prag yo­ðun gös­te­ri­le­re sah­ne ol­du.

 

KAF­KA’NIN AÞK VE NEF­RET­LE BAЭLAN­DI­ÐI PRAG

Franz Kaf­ka, 3 Tem­muz 1883’te Prag’da doð­du. Kaf­ka’nýn an­ne ve ba­ba­sý fark­lý kö­ken­le­re sa­hip­ti. Taþ­ra­lý Çek pro­le­tar­ya­sýn­dan ge­len ba­ba­sý, ev­len­dik­ten son­ra Prag’a yer­leþ­miþ, za­man­la zen­gin bir tüc­car ola­rak tek ama­cý­na, top­lum­sal say­gýn­lý­ðý­na eriþ­miþ­ti. An­ne­si ise eði­tim­li ve var­lýk­lý, Al­man Ya­hu­di­si bir bur­ju­va ai­le­sin­den ge­li­yor­du. Eleþ­tir­men­ler; Kaf­ka’nýn alýn­gan, hu­zur­suz, ür­kek, çe­kin­gen, al­çak­gö­nül­lü, çev­re­siy­le zor iliþ­ki ku­ran, duy­gu­lu ki­þi­li­ði­nin bü­yük öl­çü­de an­ne­sin­den kay­nak­lan­dý­ðý­ný ile­ri sür­müþ­ler­dir. Ai­le­siy­le olan iliþ­ki­si, Ya­hu­di asýl­lý olu­þu, için­de ya­þa­dý­ðý top­lum ve si­ya­sal or­tam, onun çev­re­si­ne ya­ban­cý­laþ­ma­sý­na yol aç­tý. Ai­le­nin, Prag’da ya­þa­yan Al­man top­lu­muy­la kay­naþ­ma ça­ba­la­rý doð­rul­tu­sun­da Kaf­ka ile üç kýz kar­de­þi Al­man okul­la­rýn­da oku­muþ­lar, Kaf­ka Al­man­ca­yý ana­di­li ola­rak kul­lan­mýþ­tý. Çek kö­ken­li bir Ya­hu­di ai­le­den gel­di­ði hâl­de ana­di­li­nin Al­man­ca ol­ma­sý ne­de­niy­le tam bir Çek sa­yýl­ma­dý. Öte yan­dan Bo­hem­ya­lý Al­man­lar da onu tam an­la­mýy­la ken­di­le­rin­den gör­me­di­ler. Fa­kat Çek­çe­yi de iyi bi­len Kaf­ka, Çek hal­kýy­la ara­sýn­da­ki bað­la­rý ya­þa­mý bo­yun­ca ko­par­ma­ma­ya gay­ret et­ti. Prag’ýn es­ki kent bö­lü­mün­den çok az ay­rýl­dý.

Kaf­ka, or­ta­öð­re­ni­mi için 1893 – 1901 ara­sýn­da Prag’da Es­ki kent Dev­let Li­se­si­ne git­ti. Okul­da çok zor­lan­dý. Al­man­ca öð­re­tim ya­pan ve hoþ­gö­rü­den yok­sun olan bu okul, onun da­ha çok içi­ne ka­pan­ma­sý­na ne­den ol­du. Li­se­yi bi­ti­ren Kaf­ka, ba­ba­sý­nýn zo­ruy­la Prag Üni­ver­si­te­sin­de hu­kuk öð­re­ni­mi­ne baþ­la­dý. Bu ara­da, da­ha çok il­gi­si­ni çe­ken sa­nat ta­ri­hi ve Al­man ede­bi­ya­tý gi­bi ders­le­ri de iz­le­di. Öy­kü­ler yaz­ma­ya bu dö­nem­de baþ­la­dý. 1906’da hu­kuk dok­to­ra­sý­ný ta­mam­la­dý. Ün­lü bir Ýtal­yan si­gor­ta þir­ke­tin­de ça­lýþ­ma­ya baþ­la­yan Kaf­ka, bu yýl­lar­da çe­þit­li dü­þü­nür ve ede­bi­yat­çý­lar­la da ta­nýþ­ma ola­na­ðý bul­du.

Si­gor­ta þir­ke­tin­de­ki ça­lýþ­ma bi­çi­min­den sý­ký­lan Kaf­ka’da çev­re­ye ya­ban­cý­laþ­ma duy­gu­su 1912’ye de­ðin git­tik­çe yo­ðun­la­þa­rak o yýl­lar­da­ki ya­pýt­la­rý­na da yan­sý­dý. Si­ya­sal olay­la­ra duy­du­ðu il­gi­yi güç­len­di­ren Kaf­ka, ay­ný yýl­lar­da din ola­rak Ya­hu­di­lik­le de il­gi­len­di ve Ýb­ra­ni­ce öð­ren­di. Ber­lin­li Fe­li­ce Bau­er’le 1914 ve 1917’de iki kez ni­þan­lan­ma­sý­na kar­þýn, ev­li­li­ðin ken­di­si­ni yaz­mak­tan alý­ko­ya­ca­ðý kor­ku­suy­la bir tür­lü ev­le­ne­me­di.

1914’te baþ­la­yan I. Dün­ya Sa­va­þý’nda Kaf­ka za­yýf vü­cut ya­pý­sý ne­de­niy­le as­ke­re alýn­ma­dý. Bü­yük kýz kar­de­þi­nin, iki ço­cu­ðuy­la sa­vaþ bo­yun­ca kal­mak üze­re ba­ba evi­ne gel­me­si üze­ri­ne ay­rý bir eve ta­þýn­dý. Bu ara­da ge­niþ bir çev­re­de ta­nýn­ma­ya baþ­la­mýþ­tý. 1917’de ve­re­me ya­ka­lan­dý­ðý an­la­þýl­dý. 1920’de Mi­le­na Je­sen­ka ile mek­tup­laþ­ma­ya baþ­la­dý. Bu onun ya­þa­mýn­da­ki önem­li olay­lar­dan bi­riy­di. Kaf­ka’nýn ya­pýt­la­rý­ný Çek­çe­ye çe­vir­mek için izin is­te­yen Çek ga­ze­te­ci ve çe­vir­men Mi­le­na, on­dan on iki yaþ kü­çük­tü ve ev­liy­di. Bir­leþ­me­le­ri­nin ola­nak­sýz­lý­ðý­ný bil­me­le­ri­ne kar­þýn ara­la­rýn­da­ki iliþ­ki ve mek­tup­laþ­ma uzun yýl­lar sür­dü.

Sað­lý­ðý­nýn kö­tü­ye git­me­si üze­ri­ne Kaf­ka 1922’de emek­li­li­ði­ni is­te­di. Son dö­nem­le­ri­ni Do­ra Dia­mant ad­lý yir­mi ya­þýn­da­ki bir genç kýz­la mut­lu bir bi­çim­de ge­çir­di. Ama du­ru­mu­nun iyi­ce kö­tü­leþ­me­si üze­ri­ne 1924’te Vi­ya­na ya­kýn­la­rýn­da­ki bir sa­na­tor­yu­ma ya­tý­rýl­dý. Ýyi­le­þe­me­ye­rek ora­da öl­dü ve Prag’da top­ra­ða ve­ril­di.

Yir­mi yýl sü­ren dost­luk­la­rý so­nun­da Kaf­ka bü­tün ya­pýt­la­rý­ný, ölü­mün­den son­ra yak­ma­sý için Max Brod’a bý­rak­mýþ­tý. Ama Brod bu is­te­ði ye­ri­ne ge­tir­me­ye­rek bu ya­pýt­la­rý bas­týr­dý. 1925’te baþ­la­nan ilk top­lu ba­sým ön­ce en­gel­len­di, son­ra da ya­sak­lan­dý. Na­zi­le­rin Çe­kos­lo­vak­ya’yý iþ­ga­li sý­ra­sýn­da üç kýz kar­de­þi top­la­ma kamp­la­rý­na yol­la­na­rak öl­dü­rül­dü, Kaf­ka ile il­gi­li bir­çok bel­ge yok edil­di. Yay­gýn ede­bi­yat çev­re­le­rin­ce ta­nýn­ma­sý, 1950’ler­de top­lu ya­pýt­la­rý­nýn ya­yým­lan­ma­sýy­la ger­çek­leþ­ti. Bu ne­den­le ço­ðu kez sa­vaþ son­ra­sý ya­zar­lar­la bir­lik­te de­ðer­len­di­ril­di.

Kaf­ka, mev­cut ya­pýt­la­rýn­da Prag’ý doð­ru­dan ko­nu edin­me­se de bu kent­le öz­deþ­le­þen isim­ler­den bi­ri ol­muþ­tur. Doð­du­ðu ve ya­þa­dý­ðý bu kent, tüm ya­pýt­la­rý­na bir þe­kil­de sin­miþ; onun hem düþ­le­ri­nin ve ký­sa sü­ren mut­lu­luk­la­rý­nýn hem de çýr­pý­nýþ ve kâ­bus­la­rý­nýn bir par­ça­sý hâ­li­ne gel­miþ­tir. Ken­di­ni bu kent­te tut­sak his­se­der Kaf­ka. Bo­ðu­lur gi­bi olur; nef­ret­le ya­þar ki­mi za­man. Kaç­ma­ya ça­lý­þýr. Ay­ný za­man­da; ne­re­ye gi­der­se git­sin, bir an ön­ce dön­me­ye ça­lýþ­tý­ðý, uzak ka­la­ma­dý­ðý, hep sý­ðýn­dý­ðý ve âþýk ol­du­ðu bir kent­tir Prag. Tam bir aþk – nef­ret iliþ­ki­si / dön­gü­sü­dür bu kuþ­ku­suz. Ay­ný dö­nem­de ya­þa­yan ve Ýs­tan­bul’u ön­ce Sis son­ra da Rü­cu þi­ir­le­riy­le an­la­tan Tev­fik Fik­ret’i de ha­týr­lý­yor in­san is­ter is­te­mez. Yüz­yý­lýn ba­þýn­da ký­rýl­ma, dal­ga­lan­ma ve iç çe­liþ­ki­ler­le do­lu bu du­ru­mun ede­bi­ya­ta yan­sý­ma­la­rý­ný si­ya­sal, kül­tü­rel ve sos­yo­lo­jik ve­ri­ler eþ­li­ðin­de kar­þý­laþ­týr­ma­lý ola­rak in­ce­le­mek, araþ­týr­ma­cý­la­rý il­ginç ve önem­li çý­ka­rým­la­ra gö­tü­re­bi­lir.

Ya­þa­dý­ðý dö­nem­de Prag’a ege­men olan Çek, Al­man, Slav ve Ya­hu­di kit­le ara­sýn­da bir bö­lün­müþ­lük ve kar­þý­lýk­lý dýþ­lan­mýþ­lýk söz ko­nu­su­dur. Böy­le bir at­mos­fer­de, Al­man­ca ve Çek­çe ile bü­tün­le­þen bir dil ve kim­lik ça­týþ­ma­sý için­de bü­yür Kaf­ka. Bas­kýn ve yön­len­di­ri­ci bir ba­ba si­lue­ti, ya­þa­mýn­dan hiç ek­sik ol­maz ne­re­dey­se; ona baþ­kal­dýr­ma ile bo­yun eð­me ara­sýn­da gi­dip ge­lir. Hiç sev­me­di­ði bir iþ­te ça­lý­þýr. Dün­ya­nýn ve Prag’ýn, bir so­run­lar yu­ma­ðý için­de bir yüz­yýl­dan baþ­ka bir yüz­yý­la ev­ril­di­ði bir dö­nem­de ken­di içi­ne kýv­rý­la­rak ya­zýp çi­zer. Kor­ku­lar, kuþ­ku­lar, bo­ðun­tu­lar için­de dö­ne­nen Kaf­ka’nýn çýl­dýr­ma­mak için tu­tun­du­ðu tek dal, yaz­mak ol­muþ­tur. Bir kez gör­dü­ðü ve ya­za­rak âþýk ol­du­ðu; iki kez ni­þan­la­nýp iki­sin­de de ni­þa­ný boz­du­ðu Fe­li­ce’ye yaz­dý­ðý þu sa­týr­lar onun iç dün­ya­sý­na ve yaz­ma ey­le­mi­ne ýþýk tut­mak­ta­dýr: “Fe­li­ce sev­gi­lim, be­ni ta­ný­mý­yor­sun. Be­ni kö­tü­lü­ðü­mün için­de ta­ný­mý­yor­sun. Be­nim kö­tü­lü­ðüm, sa­nat de, ya­zýn de, ne der­sen de, o çe­kir­dek­ten do­ðu­yor. Ne se­fil bir ya­zý­cý ol­ma­lý­yým ki, se­ni bir tür­lü kö­tü­lü­ðü­me ik­na ede­mi­yo­rum…”

Kaf­ka’nýn bü­tün ya­pýt­la­rýn­da ya­pa­yal­nýz ve sý­ra dý­þý bi­rey­ler var­dýr. Ken­di­le­riy­le, çev­re­le­riy­le, ger­çek­ler­le, düþ­ler­le, bin tür­lü ola­sý­lýk­la ça­tý­þýr du­rur bu kah­ra­man­lar. Da­va ad­lý ro­ma­nýn­da; ne­de­ni­ni, na­sý­lý­ný bil­me­den ken­di­ni tu­tuk­lu bu­lan san­cý­lý bir bi­rey öne çý­kar söz­ge­li­mi. Ki Kaf­ka, Prag’da hu­kuk fa­kül­te­sin­de oku­muþ ve avu­kat­lýk yap­mýþ­týr. Þa­to’da kim­se­nin ta­nýk­lýk et­me­di­ði, et­me­ye­ce­ði, onay­la­ma­ya­ca­ðý bir gö­rev­le yü­küm­lü­dür ya­pý­týn baþ­ki­þi­si. Prag’ýn or­ta­sýn­da, neh­rin ký­yý­sýn­da yük­se­len Prag Þa­to­su da o dö­nem­de ken­te yu­ka­rý­dan bak­mak­ta­dýr. En uzak, en dar, en ka­ran­lýk so­kak­ta bi­le aðýr­lý­ðý his­se­dil­mek­te; in­san, gö­zet­len­di­ði his­si­ne ka­pýl­mak­ta­dýr.

Bü­tün bu ne­ta­me­li iliþ­ki­ye ve ya­pýt­la­ra yan­sý­yan ne­ga­tif ha­va­ya rað­men Prag’ýn, Kaf­ka’ya sa­hip çýk­tý­ðý, ve­fa gös­ter­di­ði ra­hat­lýk­la söy­le­ne­bi­lir. Ken­te bir­çok kez gi­den ve göz­lem­le­ri­ni / iz­le­nim­le­ri­ni ya­zan Zey­nep Oral “Kaf­ka’nýn Ken­ti Prag” baþ­lýk­lý ya­zý­sýn­da bu ko­nuy­la il­gi­li ola­rak þu bil­gi­le­ri ak­tar­mak­ta­dýr: “Ön­ce­ki gi­diþ­le­rim­de, Prag’da Kaf­ka’ya iliþ­kin iki ev, bir de me­za­rý bi­li­nir­di. Bu gi­di­þim­de baþ­ta ye­ni açý­lan Kaf­ka Mü­ze­si ol­mak üze­re ken­tin tam 17 ya­pý­sý, Kaf­ka’ya ait anýt ya­pý­la­ra dö­nüþ­tü­rül­müþ. Sa­de­ce Kaf­ka adý­ný ta­þý­yan kah­ve­ler­den, bar­lar­dan, otel­ler­den, dük­kân­lar­dan söz et­mi­yo­rum, bun­lar ger­çek­ten ya­za­rýn ya­þa­mýn­da et­ken ol­muþ me­kân­lar.”

Öl­dü­ðün­de, 41 ya­þýn­day­dý Kaf­ka.

 

PRAG­LI ANAR­ÞÝST: YA­ROS­LAV HA­ÞEK

Kaf­ka ile ay­ný kent­te ay­ný yýl­da do­ðan (Prag, 30 Ni­san 1883) Ha­þek, yer­gi ede­bi­ya­tý­nýn baþ­ya­pýt­la­rýn­dan bi­ri sa­yý­lan As­lan As­ker Þvayk ad­lý ya­pý­týy­la ün­len­miþ­tir. Prag de­nin­ce ak­la ge­len önem­li sa­nat­çý­lar­dan bi­ri de odur kuþ­ku­suz.

Ha­þek, yok­sul ve sü­rek­li içen bir öð­ret­me­nin oð­luy­du. Okul­da ay­lak­lý­ðýy­la ta­nýn­dý, doð­ru dü­rüst bir öð­re­nim gör­me­di. Gez­me­ye düþ­kün­dü. Onun bi­yog­ra­fi­sin­den söz eden ya­pýt­lar­da ki­mi za­man di­len­di­ði ki­mi za­man da Çin­ge­ne­le­re, gez­gin ser­se­ri­le­re ta­ký­la­rak ora­dan ora­ya do­laþ­tý­ðý­na da­ir bil­gi­ler yer al­mak­ta­dýr.

Prag’da bir ban­ka­da me­mur ola­rak ça­lýþ­tý Ha­þek. 17 ya­þýn­day­ken Çek ga­ze­te­le­rin­de yer­gi tü­rün­de ya­zý­lar yaz­ma­ya baþ­la­dý. Bir sü­re son­ra iþin­den ay­rýl­dý ve me­sa­isi­ni sa­de­ce ede­bi­ya­ta har­ca­dý. I. Dün­ya Sa­va­þý ön­ce­sin­de Hay­ký­rýþ­lar ad­lý bir þi­ir ki­ta­bý ya­yým­la­dý. Yi­ne ay­ný dö­nem­de, 16 ta­ne öy­kü ki­ta­bý­na im­za at­tý. Anar­þist ni­te­lik­li ya­yýn­la­rýn ha­zýr­lýk­la­rý­na ka­týl­dý.

Ha­þek, I. Dün­ya Sa­va­þý sý­ra­sýn­da Avus­tur­ya – Ma­ca­ris­tan or­du­su­na alýn­dý ve Rus cep­he­sin­de esir düþ­tü. Rus­ya’day­ken Çek kur­tu­luþ or­du­su­nun üye­si olan Ha­þek, da­ha son­ra Bol­þe­vik­le­re ka­týl­dý ve ko­mü­niz­mi öven ya­zý­lar ka­le­me al­dý. Ye­ni ku­ru­lan Çe­kos­lo­vak­ya’nýn baþ­ken­ti Prag’a dö­nün­ce bü­tün za­ma­ný­ný yaz­ma­ya ayýr­dý.

I. Dün­ya Sa­va­þý’ný tüm acý­ma­sýz­lýk­la­rý, gü­lünç­lük­le­riy­le göz­ler önü­ne se­ren ve yer­gi ede­bi­ya­tý­nýn en önem­li ör­nek­le­rin­den bi­ri ola­rak gö­rü­len bir ya­pýt As­lan As­ker Þvayk. Sa­vaþ çý­ðýrt­kan­lý­ðý­ný, mi­li­ta­riz­mi, dev­let bu­yur­gan­lý­ðý­ný eleþ­ti­ren bir mi­zah kla­si­ði sa­yý­lý­yor ay­ný za­man­da. Da­ha ya­yým­lan­dý­ðý dö­nem­de Av­ru­pa’da ses ge­tir­miþ, sa­va­þa kar­þý di­re­niþ ça­ba­la­rýn­da adýn­dan çok­ça söz et­tir­miþ. Ba­zý eleþ­tir­men­ler Ha­þek’i mi­zah us­ta­lý­ðýn­da Cer­van­tes ve Ra­be­la­is ile bir tut­muþ­lar. Prag­lý kö­pek sa­tý­cý­sý Þvayk da gü­nü­mü­ze de­ðin çi­zil­miþ en unu­tul­maz ro­man ki­þi­le­rin­den bi­ri ola­rak ün­len­miþ. Ya­pý­týn ilk üç cil­di­ni ta­mam­la­dýk­tan son­ra dör­dün­cü cil­din or­ta­la­rý­na ge­len Ha­þek’in, 3 Ocak 1923’te öl­dü­ðün­de he­nüz 40 ya­þýn­da ol­du­ðu­nu da be­lirt­mek ge­re­ki­yor. Ha­þek’in ya­rat­tý­ðý bu tip Ber­tolt Brecht’in Þvayk Hit­ler’e Kar­þý ad­lý oyu­nu­na da ko­nu ol­muþ­tur. Ýl­ginç­tir ki onun bü­yük­lü­ðü­nü or­ta­ya ko­yan ki­þi de yi­ne Kaf­ka’nýn de­ha­sý­ný keþ­fet­miþ olan Max Brod.

Prag­lý ol­ma­la­rý­na ve ay­ný dö­nem­de ya­þa­ma­la­rý­na kar­þýn, Kaf­ka ile Ha­þek ara­sýn­da ki­þi­lik ve ede­bî tu­tum yö­nün­den bir ben­zer­lik ol­ma­dý­ðý­ný be­lirt­mek ge­re­ki­yor bu ara­da. Fark­lý ai­le­ler­de, fark­lý ko­þul­lar­da, fark­lý mi­zaç­la­ra sa­hip ki­þi­ler ola­rak bü­yü­dük­le­ri bir ger­çek. Ha­þek; Kaf­ka gi­bi çev­re­siy­le iliþ­ki kur­mak­ta zor­la­nan, te­dir­gin ve içe­ka­pa­nýk bi­ri de­ðil. Ak­si­ne âsi, anar­þist ve ser­se­ri ruh­lu. Ay­ný za­man­da ken­di­si­ni Prag’la sý­nýr­la­ma­mýþ. Ne­re­dey­se tüm Or­ta Av­ru­pa’yý do­laþ­mýþ, yýl­lar­ca “gez­gin bir ser­se­ri” gi­bi ya­þa­mýþ. Al­man di­li ve kül­tü­rüy­le de bir ba­ðý yok; Çek­çe yaz­mýþ hep. Kaf­ka da­ha çok içe dö­nük­ken, Ha­þek çok da­ha ya­lýn­kat bir an­la­tým eþ­li­ðin­de dýþ dün­ya­nýn ger­çek­li­ði­ni kur­ca­la­mýþ. Fa­kat bu iki Prag­lý­nýn 20. yüz­yý­lýn ba­þýn­da, Or­ta Av­ru­pa’da­ki top­lum­sal ya­þa­mýn kat­la­nýl­maz­lý­ðý, bo­ðu­cu­lu­ðu, dev­let ve bü­rok­ra­si­nin ezi­ci­li­ði kar­þý­sýn­da, son çö­züm­le­me­de ben­zer bir yaz­gý­yý pay­laþ­týk­la­rý da ile­ri sü­rü­le­bi­lir.

 

PRAG’IN SON SÜR­GÜ­NÜ: MÝ­LAN KUN­DE­RA

Prag de­nin­ce ak­la ge­len, Prag’la bað­lan­tý­sý dai­ma göz önün­de bu­lun­du­ru­lan ün­lü ya­zar­lar­dan bi­ri de Mi­lan Kun­de­ra’dýr.

Kun­de­ra, 1929 do­ðum­lu. Genç­li­ðin­de mü­zik öð­re­ni­mi gör­mek­le bir­lik­te son­ra­la­rý ede­bi­ya­ta yö­nel­di. Ýlk þi­ir ki­ta­bý Ýn­san Ge­niþ Bir Bah­çe­dir 1953’te ya­yým­lan­dý. Bu ya­pý­tý­nýn ya­ný sý­ra, öbür iki þi­ir ki­ta­bý Son Ma­yýs ve Mo­no­log­lar, hü­kü­met ta­ra­fýn­dan ero­tik ve si­ya­sal açý­dan sa­kýn­ca­lý bu­lun­du­ðu için güç­lük­le ya­yým­la­na­bil­di. 1948 – 50 ve 1956 – 70 ara­sýn­da Çe­kos­lo­vak­ya Ko­mü­nist Par­ti­si üye­si olan Kun­de­ra, ay­rý­ca Prag Si­ne­ma Oku­lu’nda oku­du ve ay­ný okul­da ders ver­di.

Mi­lan Kun­de­ra, bir­kaç öy­kü ki­ta­bý ve bü­yük ba­þa­rý ka­za­nan tek per­de­lik oyu­nu Anah­tar Sa­hip­le­ri’nden son­ra, 1969’da en önem­li ya­pýt­la­rýn­dan bi­ri olan ilk ro­ma­ný Þa­ka’yý ya­yým­la­dý. Sta­lin­ci­li­ðin ege­men ol­du­ðu dö­nem­de Çe­kos­lo­vak­ya’da ya­þa­yan fark­lý tip­le­ri ko­mik ve iro­nik bir ba­kýþ­la an­la­tan ro­man çe­þit­li dil­le­re çev­ri­le­rek dün­ya ça­pýn­da ses ge­tir­di. Ko­mü­nist­le­rin 1948’de ik­ti­da­ra ge­çi­þi­ni coþ­kuy­la kar­þý­la­yan ro­man­tik ve ta­lih­siz bir ka­rak­te­ri an­la­tan ikin­ci ro­ma­ný Ya­þam Baþ­ka Yer­de ise yet­ki­li­le­rin suç­la­ma­la­rý­na he­def ol­du ve ya­sak­lan­dý. Kun­de­ra öð­re­tim üye­li­ðin­den ve par­ti­den uzak­laþ­tý­rýl­dý. Aka­bin­de bü­tün ya­pýt­la­rý­na ya­sak ge­ti­ril­di.

1975’te, Kun­de­ra’nýn Fran­sa’da ders ver­mek üze­re ka­rý­sý ile bir­lik­te yurt­dý­þý­na çýk­ma­sý­na izin ve­ril­di. 1979’da Çek hü­kü­me­ti ta­ra­fýn­dan va­tan­daþ­lýk­tan çý­ka­rýl­dý. Ve­da Oyu­nu, Gü­lü­þün ve Unu­tu­þun Ki­ta­bý, Va­rol­ma­nýn Da­ya­nýl­maz Ha­fif­li­ði gi­bi son­ra­ki ro­man­la­rý Fran­sa’da ve bir­çok ül­ke­de ge­niþ bir okur kit­le­si bul­duy­sa da ken­di ül­ke­sin­de ya­yým­lan­ma­dý.

Jac­qu­es ile Efen­di­si ad­lý ki­ta­bý Ýtal­ya’da Mon­del­lo Ödü­lü’nü ka­zan­dý Kun­de­ra. 1981’de bir ön­ce­ki yýl Gab­ri­el Gar­ci­a Mar­qu­ez’in al­dý­ðý Com­mon­we­alth Ödü­lü’nü, Ten­nes­se­e Wil­li­ams’la pay­laþ­tý. En çok sa­tan ki­ta­bý Va­rol­ma­nýn Da­ya­nýl­maz Ha­fif­li­ði si­ne­ma­ya uyar­lan­dý ve gi­þe re­kor­la­rý kýr­dý. Ya­za­rýn ya­yým­la­nan öbür ki­tap­la­rý Ölüm­süz­lük, Ro­man Sa­na­tý, Sap­tý­rýl­mýþ Va­si­yet­ler, Ay­rý­lýk Val­si’dir. 1982’de Eu­ro­pa Li­te­ra­tu­ra ödü­lü’nü ka­za­nan Kun­de­ra’ya, 1983 yý­lýn­da Mic­hi­gan Üni­ver­si­te­si ta­ra­fýn­dan fah­ri dok­tor­luk un­va­ný ve­ril­di. 1985’te de Ku­düs Ödü­lü’nü al­dý. Fran­sýz­ca ola­rak yaz­dý­ðý Ya­vaþ­lýk, 1995’te ya­yým­lan­dý. Eser­le­rin­de alý­þýl­mý­þýn dý­þýn­da­ki ka­rak­ter­le­ri bu­luþ­tur­ma­yý se­ven Kun­de­ra’nýn 18. yüz­yýl uça­rý­lý­ðýy­la 20. yüz­yýl cid­di­ye­ti­ni alay­lý bir üs­lup­la kar­þý kar­þý­ya ge­tir­di­ði ve iki yüz­yýl ara­sýn­da­ki kar­þý­laþ­týr­ma doð­rul­tu­sun­da ken­di ah­lak an­la­yý­þý­ný da ta­ným­la­dý­ðý önem­li bir ya­pýt­tý Ya­vaþ­lýk ve o da týp­ký son ro­ma­ný Kim­lik gi­bi el­li bir bö­lüm­den olu­þu­yor­du. Son dö­ne­min en ba­þa­rý­lý dü­þün­sel ro­man ya­za­rý ve va­ro­luþ­çu­la­rýn so­nun­cu­su ola­rak ni­te­len­di­ri­len Mi­lan Kun­de­ra, hâ­len ka­rý­sýy­la bir­lik­te Pa­ris’te ya­þý­yor.

Mi­lan Kun­de­ra; Kim­lik’te ol­du­ðu gi­bi Bil­me­mek ad­lý ki­ta­býn­da da Prag’dan sýk­ça bah­se­den bir ya­zar ola­rak çýk­mak­ta kar­þý­mý­za. Yal­nýz­lýk, ya­ban­cý­laþ­ma, yurt­suz­luk, ha­týr­la­ma, bel­lek ve unu­tuþ gi­bi ol­gu­la­ra de­ði­nen bir ya­pýt Bil­me­mek. “Göç­men ol­ma” du­ru­mu­nun si­ya­sal ve psi­ko­lo­jik açý­dan ir­de­len­di­ði ro­ma­na ya­zar ken­di ki­þi­sel ta­ri­hin­den de iz­ler dü­þü­rü­yor. Ody­ssei­a ef­sa­ne­si­ne, Av­ru­pa ede­bi­yat ge­le­ne­ðin­de ana­va­ta­nýn­dan ay­rý kal­ma­nýn acý­sý­ný ya­þa­yan ilk kah­ra­ma­nýn hi­kâ­ye­si­ne ek­lem­le­ne­rek açým­la­ný­yor ro­man. Ber­lin Du­va­rý’nýn yý­ký­lý­þýn­dan son­ra­ki ter­si­ne göç dal­ga­sý­ný ko­nu edi­ni­yor. Çe­ki­ci, mo­dern ve üret­ken iki ki­þi­nin ya­þa­dý­ðý duy­gu­sal yo­ðun­luk­lu an­lar eþ­li­ðin­de ge­liþ­ti­ri­len bir an­la­tý bu. Ro­ma­nýn baþ­kah­ra­man­la­rý, Ire­na ve Jo­sef adýn­da iki göç­men ya­hut iki sür­gün. 1968’de­ki Sov­yet iþ­ga­lin­den son­ra Prag’ý terk edi­yor­lar. Jo­sef Da­ni­mar­ka’ya, Ire­na da Pa­ris’e gi­di­yor. 1989’da Ber­lin Du­va­rý yý­ký­lýn­ca her iki­si de ül­ke­le­ri­ne dön­me­ye ka­rar ve­ri­yor­lar. Dö­nüþ yo­lun­da, ha­va­ala­nýn­da kar­þý­la­þý­yor­lar ve Prag’da bu­luþ­mak üze­re söz­le­þi­yor­lar. Prag’da bu­lu­þup bir­le­þi­yor­lar. Bu kez de ken­di ül­ke­le­rin­de, ken­di kent­le­rin­de ezi­ci ve bo­ðu­cu bir ya­ban­cý­lýk, tu­tuk­luk, tu­tu­na­ma­yýþ ya­þý­yor­lar. Yaz­gý­sý Prag’la bü­tün­le­þen bir kim­lik bu­na­lý­mý, bir ben­lik ya­rýl­ma­sý et­ra­fýn­da bi­çim­le­ni­yor Bil­me­mek.

    

     * * *

Prag’dan söz eden baþ­ka þa­ir ve ya­zar­lar da var el­bet­te. Ki­mi res­sam, mü­zis­yen ve ti­yat­ro­cu­la­rýn da ya­pýt­la­rýn­da bu sý­ra dý­þý ken­te yer ver­dik­le­ri­ni bi­li­yo­ruz. Hat­ta ül­ke­si­ni terk edip Prag’a yer­le­þen ya­hut kut­sal bir me­kan gi­bi her yýl dü­zen­li ola­rak bu­ra­yý zi­ya­ret eden sa­nat­çý ve ay­dýn­la­rýn da bü­yük bir ye­kûn tut­tu­ðu söy­le­ne­bi­lir.

Ya­þa­dý­ðý­mýz ül­ke­de de Prag’a il­gi du­yan, ya­pýt­la­rýn­da yer ve­ren epey­ce ya­zar ol­du­ðu gö­rül­mek­te. Te­zer Öz­lü, Mi­na Ur­gan, Naz­lý Eray, Enis Ba­tur bu alan­da ak­la ge­len ilk isim­ler. Na­zým Hik­met de yýl­lar ön­ce Prag’dan söz eden di­ze­ler ka­le­me al­mýþ­tý. Ya­zý­yý o di­ze­ler­le bi­ti­re­lim:

 

slav­ya kah­ve­sin­de otu­ran dos­tum tav­fer’le,

výl­ta­va su­yu­na kar­þý otu­rup,

tat­lý tat­lý ya­ren­li­ði se­ve­rim

he­le sa­bah­la­rý he­le ba­har­da.

he­le sa­bah­la­rý he­le ba­har­da

ko­nu­þur­ken da­lar da­lar gi­de­riz

bir yi­ti­rir bir bu­lu­ruz bir­bi­ri­mi­zi.

he­le sa­bah­la­rý he­le ba­har­da.

prað þeh­ri yal­dýz­lý bir du­man­dýr

ve ký­zýl, ko­ca­man bir el­ma gi­bi.

nez­val ge­çer ta­ze çýk­mýþ kab­rin­den

pa­ram par­ça yü­re­ði de elin­de

ve or­han ve­li’yle kar­þý­la­þýr­lar

uru­me­li hi­sa­rýn­dan ge­lir o

ve tel­li ka­va­ða ben­zer or­ha­ným

yü­re­ci­ði de­lik de­þik onun da.

biz de ay­ný lon­ca­da­nýz bi­li­riz tav­fer

za­na­at­la­rýn en kan­lý­sý þa­ir­lik

sýr­la­rýn sýr­rý­ný öð­ren­mek için

yü­re­ði­ni yi­ye­cek­sin, ye­di­re­cek­sin.

prað þeh­ri yal­dýz­lý bir du­man­dýr

výl­ta­va su­yu­nun kö­pük­le­ri­ne

mar­tý kuþ­la­rýy­la ge­lir is­tan­bul...

lej­yo­ner­ler köp­rü­sü­ne gi­de­lim tav­fer

mar­tý kuþ­la­rý­na ek­mek ve­re­lim.

 

 

KAYNAKÇA

Max Brod, Kaf­ka’da Ýnanç ve Umut­suz­luk, Çev. Ka­mu­ran Þi­pal, Cem Ya­yý­ne­vi, Ýs­tan­bul 2000.

Zey­nep Oral, Kaf­ka’nýn Ken­ti Prag, Cum­hu­ri­yet Ga­ze­te­si, 12 Ka­sým 2005.

Ya­ros­lav Ha­þek, As­lan As­ker Þvayk, Çev. Ce­lal Üs­ter, Can Ya­yýn­la­rý, Ýs­tan­bul 2006.

Mi­lan Kun­de­ra, Kim­lik, Çev. Ay­kut Der­man, Can Ya­yýn­la­rý, Ýs­tan­bul 1998.

Prag 1968 / Doð­ma­yan Hür­ri­yet, Edis­yon, Çev. Ay­dil Bal­ta, E Ya­yýn­la­rý, Ýs­tan­bul 1968.<

Kalýcý Baðlantý Yorum (0) Yorum yaz!

     Ali Emre, sekiz yýllýk bir aradan sonra üçüncü þiir kitabý Onarýlmýþ Yas Bitiði’ni (Hece Yayýnlarý, Kasým 2008) yayýmladý. Þairimiz diðer yaþýtý þairlere göre daha az yazýyor. Az yazmasý imgelem gücündeki sürekliliði düþürmüyor, düþürmedi. Tek tek kitaplarý üzerinden düþünülünce de gördüðümüz bu gerçek, yaþýtý þairler arasýnda onu ayrýcalýklý bir yere oturtuyor. Hayatýmýzdaki karmaþanýn bir yansýmasý olarak þairler de þiirlerini sürekli bir deðiþime tabi tutuyorlar.

     Kendi dizeleriyle kendi okurunu yaratan bir þair Ali Emre. Onarýlmýþ Yas Bitiði’ndeki þiirler “zaman, gök ve güz” üçgeninde ilerliyor. Kitabýn çatýsýný oluþturan bu ana imgeler kafasý insanlýðýn temel sorunlarýyla dolmuþ þairin þiir tezidir ayný zamanda.

   Þair önceki kitaplarýndan farklý olarak daha protest bir damarý açýyor önümüze. Üzgün söylemin lirizmden kaçmak istediði, doðu taraflý bir yenilginin ya da öcün þiirini yazýyor. Kýyamet Mevsimleri’nde ördüðü bu söyleyiþi, zamana yaslanan; kendi zamanýný yapan; zamanýný idrak eden þiirlerle geniþletiyor.

     Son dönemde þiir yayýmlayan birçok þairde bir kafa karýþýklýðý söz konusu.

    Ali Emre’nin ise herhangi bir karmaþa yaþadýðýný düþünmüyorum. “Þimdi Baðdat’ýn içine girilmez yastan” derken bile hangi zemin üzerinden konuþtuðunu çok iyi biliyor þair. Hümanist olgunun etrafýnda kurmuyor dizesini. Þair sadece güncel yaþantýsýnýn bir sonucu olarak buraya gelmiþ deðil, daha önce yazdýðý þiirlerde de böylesi endiþeleri okura yansýtmýþtý. Milyon Sesli Mýzýka’daki Yeniçeri Lokali þiiri buna en güzel bir örnektir. Tarihsel bazý imgeleri kullanmayý seviyor Ali Emre. KUYUmCU MURAT þiirindeki “Mahmuzunu kente deðdirince silme mc donalds doluyor eðeri” mýsraýnýn göndermelerini tarihten alýp yaþadýðýmýz çaða uyarlýyor. Ece Ayhan’ýn Çok Eski Adýyladýr kitabýndaki tarihsel þiirlerin ayný zamanda bir parodinin kurgusu eþliðinde ilerlediðini biliyoruz. Ali Emre’de bu parodi, kurgusal olmaktan çok mýsralarýn iþaret ettiði anlamý belirginleþtirmek, güncel olanla karþý karþýya getirmek için kullanýlýyor. Kuyucu Murat, isyandan kurtulan bir çocuðun ölüm emrini vermiþtir ve askerler çocuðu idam etmeyince bizzat kendisi o çocuðu bir dere kenarýnda boðmuþtur. Þair ise bu göndermeler eþliðinde sonuca erdiðinde: “Alayýndan sýkýldýk bu Muratlarýn, tüm sadrazamlar tatile çýksýn” diyor. Bu þiir ayný zamanda kitaptaki en uzun mýsralarý barýndýrýyor. Þair, biçemindeki sert söyleyiþi epikleþtirirken biçim de epik þiirin uzun mýsralý tekniðine evriliyor. Biçem mi biçimi etkiler yoksa biçim mi þiirin biçemini ortaya çýkarýr tartýþmasý için seçilebilecek bir þiir KUYUmCU MURAT þiiri. Sadece uzun mýsralarla da karþýmýza çýkmýyor þair, þiirlerin ismi de epey uzun Onarýlmýþ Yas Bitiði’nde. En fazla on beþ kelimeden oluþan bir þiirin haricinde yedi ve beþ kelimelik þiir isimleri de mevcut. Tek kelimeden oluþan üç þiir var. Ýlginçtir, tek kelimelik veya iki kelimelik isimleri olan þiirlerde Ali Emre daha lirik bir þairken, þiir isimleri uzadýkça da epikleþiyor.

 

 

     “Seni þimdi bir Hulagu besliyor kucaðýnda, usulca. Üç aylarda kirletilmiþ bitli ve sümsük komþularýn yüzünden, Doðu’nun þehrayin göðsü talan edildi nicedir. Amin Maalouf pazarlýyor Batý’da küllerini. Onurun alýmlý gürzüne eringen baykuþlar tünedi. Kalk!”

 

    Mýsralar uzadýkça düzyazý þiire evriliyor. Milyon Sesli Mýzýka’daki Tekâsür þiiriyle düzyazý þiire yeþil ýþýk yakmýþtý Ali Emre. Þair sanki söylemini sertleþtirmek için bir bildiriye ihtiyaç duyuyor. Eleþtirel tonun yükseldiði þiirlerde düzyazýya kayýyor. Gül Gibi Sevgili ve Gýrtlakta Dolaþan Býçak þiirlerinde þairaneliðin azaltýlmasý yoluyla düzyazýya varýlmýþ gibi bir hava var. Þiirle söylenemeyecek ama þiirsiz de söylenemeyecek bir zorunluluða ulaþmýþ þair. Düzyazý ve þiir yakýnlýðýnýn hangi kertelerde buluþabileceðini bu çýkmalarda denemiþ. Türk þiirindeki düzyazý þiirlerin en baþarýlý örneklerinde de þairlerin þairaneliði bir tarafa býrakmak istediklerini görüyoruz.

    Ali Emre önceki þiirlerinde de hep bir rahatsýzlýðý imlemiþtir. Modern çaðdan duyulan rahatsýzlýklarý þikâyet eder gibi deðil de daha çok sorunun kökenine inmeye çalýþarak yapmýþtýr bunu. Onarýlmýþ Yas Bitiði’nde yaþadýðýmýz çeliþkileri artýk açýk açýk söylemekten geri durmuyor þair. Ses olarak vardýðý sertliði daha önceki þiirlerinde alýþýk olmadýðýmýz bir tonla pesleþtiriyor: “Petrol doyursun gözünüzü lan”. Elveriþli antikonformist bir söyleme doðru ilerliyor. Uyum, ritim ve armoni kuruyor Ali Emre. Kendi anlamlarýndan çýkarmýyor kelimeleri. Yapsa bile sadece anlamlý þaþkýnlýklara düþürüyor bizi. Çok anlamlý katmanlar yaratmýyor üstelik. Bazý þiirleri okuyup bitirdiðinizde þiiri bir bulmacayý çözer gibi çözmeye çabalamýyorsunuz; þiir sizi çözüyor zaten. Ki biz þiiri çözmeyiz, þiir bizi çözer.

 

           “Dayadý iþte yorgun baþýný penceremize þehir

             elinden mendili, burnundan hýzmasý düþtü

             çýngar çýkaran çingenelerin, cýbýldak peþkircilerin

             on yerinden yaralanmýþ cinibiz bir tayfa gibi

             hýrpalar bizi artýk deli dumrul hýþmýyla sözcükler

             ne köþeyi tutan o masum leylak kokusu

             ne içimize bir tepsi gök iliþtiren bahar”

 

    Çýkrýk, buhurdanlýk, bedesten, eleðimsaðma gibi kelimeler neredeyse Ali Emre sözlüðünün birer maddesi oldular artýk. Bu kelimelerle þair ne bir nostalgia etkisi yaratmak istiyor ne de bu kelimeleri geçmiþi imlemek için kullanýyor. Eskil bir evren oluþturmak istiyor þair. Ýçinde yaþadýðý çaðdan duyduðu memnuniyetsizliði aþmak için diðer kitaplarýnda ortaya çýkardýðý eskil bir evrene sýðýnýyor. Daha lirik olduðu anlarda “tutuþmuþ bir gül” imgesini kullanmaktan çekinmiyor. Baþka kelimeler de var böyle. Mesela “mýzýka” da Ali Emre’nin vazgeçmediði bir kelime. Dolaylý yollardan Attila Ýlhan’a baðlýyor þairini. Emre þiirinde kesif bir Attila Ýlhan etkisi yok zaten; ancak böyle kelimeler þairleriyle özdeþleþmiþlerdir git gide. Ýlhan’ýn daha önce Türk þiirinde kullanýlmamýþ kelimeleri ilginç bir söyleyiþle buluþturmasý baþka þairleri de etkilemiþtir. Mesela Ýsmet Özel’de bu çalgý armonikaya dönüþür. Attila Ýlhan þiirinde “sokaklarda mýzýka çalan çocuk” Özel’de armonika çalar, ama artýk o çalgý bir devrimcinin armonikasýdýr. Jilet kelimesini de þiirimize Attila Ýlhan sokmuþtur.  

    Ali Emre baþka þairlerin bazý dizelerini tazmin ederek þiirine uygulamýþ. Kitabýn ilk þiiri “Sabahýn Beyaz Acýsýnda Aðaçsýz bir Dal” þiiri Aragon’dan tazmin edilerek kullanýlmýþ. Yine “Kör ve Fenersizdik Kara Bastýk Ýz Oldu” þiirinde Hüseyin Akýn ve Ýsmet Özel, “Frenk Avlusu” þiirinde de Kavafis, Metin Eloðlu ve Turgut Uyar tazmin edilmiþ. “Kötülüðün Gezgin Yosmasý” þiirindeki Sezai Karakoç dizesi tazmin etmenin en güzel örneðidir.    

    Hafifseyerek söyleme, abartma ya da gülünçleþtirme olarak tanýmlayabileceðimiz ironi, kendi özüne dönüyor þimdilerde. Ýroni özellikle oyun yazarlarý tarafýndan kullanýlan etkili bir araçtý. Bugünkü þiirimizde “dramatik ironi” olarak varlýðýný geniþletmiþtir. Karþý koyuþun ve vurgulu “tek ben” deyiþinin karakterine bürünmüþtür. Dolayýsýyla romantik ironinin þiirimizde bir yeri kalmadý artýk. Rilke’nin dediði gibi: “Derinlere gidin, ironi inmez oralara”. Ali Emre de derinlere iniyor. Ýroniyi daha zengin bir açýdan ele alýyor bu kitabýnda. Kitabýn son þiiri, Ayýptýr Söylemesi, ironi kullanýmý açýsýndan ilginç buluþlarla dolu bir þiir. Sadece ironi de deðil elbet, þiir dünyasýnda yaþanan tartýþmalara cevaplar veriyor þair. Dört Dörtlük þiirinde de Kunta Kinte’den Emin Çölaþan’a kadar taþlama mahiyetinde mýsralar üretmiþ Ali Emre.

 

          “Daðlar daðlarýn üstünde iþte evler evlerin, bakar durursunuz

           Bir Ýskender ordusu tüner üsküdarýn düþüne, bakar durursunuz

           Odysseus mu spartaküs mü lambamýz bozuk seçilmiyor insandan

           Sýrýtarak bütün darýlarýmýzý yedi bezirgânlar, bakar durursunuz”

 

   Þiirimizde “þair beni” kullanýmý Necip Fazýl’dan Attila Ýlhan’a oradan Ýsmet Özel’e kadar bir çeþitlilik arz ediyor. Konuþan her “ben” çok eski kelimeleri kullanarak konuþtuðunda bile kendi yarattýðý müziðin ve ritmin üzerinden konuþtuðu için kolayca þairini tanýtabiliyor bize. Günümüz þiirinde ise “ben” yaðmacý bir zihniyetle kullanýlmaktadýr. “Ben”, “biz”e dönüþtüðünde bile ifade ettiði anlamlarý itibariyle ne bir ahlâka yaslanýyor ne metafizik gerilimlerin ne de didaktik formlarýn bir öðesi oluyor. Mehmet Akif’ten Nazým Hikmet’e kadar izleyebileceðimiz “biz” tercihinin paradigmalarýný konuþmaya bile gerek duymuyoruz. Artýk þiirimizdeki “biz” kullanýmý ya hümanist bir çerçevede ele alýnýr ya da þairi trajediler yazmaya götürür. Bu anlamýyla Edip Cansever hâlâ aþýlamamýþtýr. Acaba tekrardan bol “ben”li ve bol “biz”li bir þairaneliðe dönmek modernist olarak tanýmlanmak istemenin bir parçasý mý? “Þair bir biçem kazandýðýnda artýk þair olmaktan çýkar ve edebiyat malzemeleri üreten bir iþçiye dönüþür.” diyor Octavio Paz. Bu anlamda Ali Emre günümüz þiiriyle yükselen, öne çýkan yönelimleri bütünüyle kendi biçemine dönüþtürmüþtür bu kitaptaki þiirlerle. Önceki kitaplarýnda bulduðu dille yetinmiyor þair. Onarýlmýþ Yas Bitiði’ndeki þiirlerde “ben” ve “biz” kullanýmýnýn çeþitliliði günümüz þiiri açýsýndan bir zenginliktir.“Di’li” geçmiþ zaman kullanýmý Yahya Kemal’den beri þiirimizde raðbet edilen bir kullaným. Pathos aðýrlýklý yazan þairlerin raðbet ettiði bu kullaným, hem yazýlan þiirin geçmiþini düzenliyor hem de þairini birazcýk rahatlatýyor sanýrým.

     Ali Emre þiirinde alýþýk olduðumuz bu zaman kullanýmý giderek þairine özgü bir hal almaktadýr. “Bizi azaltan bütün þarkýlarý unut” diyor kitabýnýn ilk þiirinde Ali Emre. Kitabýnýn arka kapaðýnda da “insan her yerde doðar fakat vatan gerek ölmeye” diyor. Onarýlmýþ Yas Bitiði, elimizden kaçmakta olan þeyleri bize hatýrlatmakla kalmýyor, “Bizden kaçan bizim miydi, biz, bizden kaçanlar mýydýk?” diye soruyor ayný zamanda…

 

 

   DERGÂH -230 / Nisan 2009

 

 

 

 

  

 

 

Kalýcý Baðlantý Yorum (0) Yorum yaz!

 

Ali Emre, þiiri üzerinde bir bilinç ekseni geliþtirerek sürekli düþünen, geleneði de göz ardý etmeyerek çaðdaþ þiiri özümseyen, kendine özgü bir ses ve anlatým evreni oluþturmaya çalýþan, þiir yolunda ilerleyen, yazdýðý iyi þiirlerle dikkati çeken bir isim. Emre ile üçüncü þiir kitabý Onarýlmýþ Yas Bitiði’ni konuþtuk.

 

Yayýmladýðýnýz ilk þiir kitabýnýn yýlýný 1998, ikincisini 2001 olarak tespit edersek, uzunca bir süredir þiir yayýmladýðýnýzý söylemek mümkün. Bugünlerde, üçüncü þiir kitabýnýz Onarýlmýþ Yas Bitiði yayýmlandý. Bu kitabýnýzda yer alan þiirleri kitaplaþtýrmak düþüncesi nasýl oluþtu?

 

80’lerin sonundan beri þiir yazýyor ve yayýmlýyorum ben. Yaklaþýk yirmi yýldýr yani. Böyle bakýnca sadece üç kitap az aslýnda. Kitaplarýma girmemiþ çok sayýda þiirim de var. Kimileri tam içime sinmediði, bitmediði için; kimileri de ayrý bir kitap tasarýmýyla zihnimde yer ettiði için dýþarýda kalmýþtýr. Ýkinci kitabým Milyon Sesli Mýzýka’dan sonra, inceleme, eleþtiri ve deneme türündeki yazýlara da epeyce aðýrlýk vermiþ oldum. Onlarý kitaplaþtýrmayý düþünüyordum önce. Fakat dergilerde kalan þiirlerime haksýzlýk ettiðimi fark ettim. Yeni bir þiir kitabý çýkardýktan sonra çalýþmaya devam etmek daha iyi, daha saðlýklý olacaktý. Zihnimin bir kenarýnda sürekli yer edecekti bu düþünce zira. Yaþadýðýmýz acýlara ve haksýzlýklara daha birinci elden yaklaþan þiirlerin aðýrlýkta olduðu bir kitap oldu Onarýlmýþ Yas Bitiði. Adýyla da içeriðiyle de koca bir yangýnýn, çoðul bir yas ikliminin içinde biçimlenmiþ oldu.

 

Þiirle tanýþmanýz ne zaman oldu? Sizi bu uzun serüvene tüm yoðunluðuyla baþlamaya iten bilinmedik nedenler ya da özel hayatýnýzdan bazý önemli hayat enstantaneleri oldu mu? Neler söyleyebilirsiniz?

 

Þiire yönelmem, küçük yaþlarda oluþan kitap sevgisinin, okuma merakýnýn içinde oluþan bir durumdur. Annemin de babamýn da okuma yazmasý yoktu. Ve onlar okuyan biri olmamdan büyük bir sevinç ve memnuniyet duyarak büyüttüler beni. Okuma yazma öðrenir öðrenmez, evde onlara kitaplar okudum. Yýllarca hem de. Yüksek sesle kimi zaman. Bu alýþkanlýðýmý hâlâ devam ettirdiðimi söyleyebilirim. Sesim de fena deðildir. Öðretmenlerimin bu eksende benle ilgilendiklerini hatýrlýyorum ayný zamanda. Okuya okuya yazmaya da baþladým. Lisedeyken epeyce þiir yazmýþtým. Deðerli dostum Ozan Ozanoðlu ile Kastamonu’dayken sigara paketlerine, küçük kâðýtlara þiirler yazardýk oturup o yýllarda. Yarýþmalara katýlýrdýk. Sonra üniversite yýllarýnda daha bilinçli okumalar ve yazma çabalarý… Hilmi Yavuz’a gösterdim þiirlerimi ilk kez. Verdiðim þiirlerin hepsini okumuþ ve notlar düþmüþtü. Dergilerde yayýmladým yavaþ yavaþ. Üniversitede hocam olan Mehmet Emin Aðar ile birlikte Mustafa Kutlu’ya gittik bir gün. Bazý þiirlerimi verdim. Peþ peþe þiirlerim çýktý Dergâh’ta. Yaþ olarak benden biraz daha büyük genç þairlerle tanýþma ve konuþma fýrsatým oldu. Necat Çavuþ, Hüseyin Atlansoy, Þaban Abak gibi. Sonra bir tomar þiirimi Yusuf Ziya Cömert’e ulaþtýrdý arkadaþlar. Kayýtlar dergisinde yayýmlandý onlar. Böyle böyle epeyce þiir yazýp yayýmladým dergilerde. Þiirle irtibatýmýn zayýfladýðý dönemlerde beni teþvik eden, yazma konusunda beni yüreklendiren Ýbrahim Tenekeci, Hayriye Ünal gibi arkadaþlarý ve Ankara’ya yerleþtiðimde çokça ilgisini ve yardýmýný gördüðüm Hüseyin Su’yu da saygý ve dostlukla anmam gerekiyor kuþkusuz.

 

Þiirin saçaðý altýnda, hem þiir yazarak hem de þiirler, þairler üzerine yazýlar kaleme alarak düþünmeye devam ediyorsunuz. Poetik tavrýnýzý biraz ayrýntýlý açýklayabilir misiniz?

Þiir sonuçta doðaya, hayata, kitaplara ve baþka þiirlere deðerek, batýp çýkarak, onlardan aldýklarý eþliðinde yenilenip bileylenerek dile gelmekte. Gerçek þiir, þiire karþý oluþmaktadýr hatta. Bütün bilgi türlerinin, fiziki ve manevi disiplinlerin ötesinde þiir insan için çok önemli bir “saçak”týr belki. Fakat her tarafý yýldýrýmlara ve baþka tehlikelere açýk bir saçaktýr bu. Bu noktada saygýya deðer olan tutum, þairin kaçan ya da boyun eðen deðil karþýlayan ve anlamlandýran kiþi olmasýdýr.

Bir uygarlýðý oluþturan ve yaþatan en önemli öðe, birbirini izleyen yeni ve diriltici baþlangýçlardýr. Ýþte, insanýn tükendiðinin, sahici bir insan yaþamasýnýn bile artýk mümkün olmadýðýnýn tartýþýldýðý bir dönemde, þiirin geleceðini de burada aramak gerekiyor sanýrým. Þair bugün bu ölümcül kötülüðü, kendiliðindenciliði, yenilginin kanýksanmasýný aþacak yeni bir baþlangýca talip olmalý kanýmca. Yaþadýðý çaðýn uyuþukluðuna, kirliliðine, teslimiyetçiliðine karþý sesini ateþe vermeli. Ateþi yeniden çalmalý belki de. Bunu insanlýðý ayartmaya, kýþkýrtmaya kalkmak için deðil; düþünceyi kendi içindeki þeytanlardan kurtararak, geliþmelere ve nesnelere içeriden deðme merakýný yitirmeyerek ve gözüpek bir yaklaþýmla gerçekleþtirebilmeli. Ýlkel Robinson onurundan kaçarken çarpýk Don Kiþot gösteriþine kapýlanmak olmamalý bu. Her tarafýndan çekiþtirilmesine, birçok kötü, çirkin þeye âlet edilmesine ya da hayatýn taþrasýna itilmek istenmesine karþýn þiir, her þeyden önce hayatiyeti korumak için vardýr çünkü. Yaþanan bütün çirkinliklere, kötülük ve haksýzlýklara karþý insanda savunulmaya, canlýlýðý korunmaya deðer bir þeyler olduðuna içten içe ve kesinlikle inanýldýðý zaman þiir serpilir ve çiçek açar. Þiirle ilgili bütün sorun, tartýþma ve arayýþlar, bu perspektifi gözettiði ölçüde bir anlam ve deðer taþýyacaktýr. Çaða yeni bir ateþ, yeni bir bilinç gerekmektedir. Sezai Karakoç’un ifadesiyle diriltici bir “kýyamet aþýsý”na gereksinim duyulmaktadýr. Þairin bilmesi ve görev edinmesi gereken þey budur belki de: Þiirin saçaðý altýnda, pervasýzca uç gösteren yýldýrýmý göðüsleyerek doðacak güneþi ya da gökkuþaðýný ilk hisseden olmak. Bu eksende açýlacak bir pencere bulmak ve eskiyip pörsüyen bilincin / bilinçaltýnýn cerahatini akýtmak.

Tek tek bakýldýðýnda farklý algýlar, eksenler görülse de bu bilinçlilik hâlini daima önemsedim ben. Kimi zaman yergi ve ironinin, açýk bir öfke ve ayaklanma hâlinin, kimi zaman da güzellik ve huzur arayýþýnýn öne çýkmasý aslýnda hep bu bütünlük ve bilinçlilik arayýþýna matuf çýrpýnýþlardýr. Yer yer kara bir lirizme, yer yer çoksesliliðe, toplumculuða yahut epik anlatýma hamledilen dizeler ya da þiirler; sonuçta hem yitiðimizi bulma hem de yeni bir tasavvura ulaþma çabasýnýn farklý yansýmalarý olarak görülmelidir.

Tekil, tamamen kendinize ait bir þiir yazma uðraþý, yeni kitabýnýzda çokça belirginleþiyor. Farklý yaþantýlar, kendine has bir ironik anlatým, çaðýn yeni durumlarý ve güçlü bir Ortadoðu duyarlýlýðýnýn kesiþme / çatýþma noktalarýnda ortaya çýkan bir þiirle karþýlaþýyoruz. Tam bu baðlamda, bu kitapta topladýðýnýz þiirlere dair bir duygusal- düþünsel deðerlendirme yapmanýzý istersek neler söyleyebilirsiniz?

 

Onarýlmýþ Yas Bitiði’nin en belirgin özelliði, samimiyetle bütünleþen bir acý ve öfke yumaðý içermesidir sanýrým. Bireysellikler oldukça azdýr. Þiirlerin, yaþadýðýmýz ülkeye ve dünyaya daha dikkatli ve duyarlý bakýþlarla yöneldiðini gözlemleyebiliyorum sözgelimi. Bu þiirin ilk alýcýlarý da anlam dünyalarýyla benim yaþadýðým serüvene aþina olanlardýr. Kirlenmeye, yozlaþmaya, kanaralaþmaya, haksýzlýða, adaletsizliðe, kýyýmlara, zorbalýklara, çetelere, emperyalizme ve sömürüye karþý hem açýk deðiniler hem de direngenlikler söz konusu. Dünyanýn sürekli kanayan kalbi olan ve bizim de birçok yönden bir parçasý olduðumuz Ortadoðu duyarlýðý da merkezî bir yer tutuyor evet. Baþka türlüsü de düþünülemez zaten. Þimdilerde, Türkiye’deki kültürel iktidar mekanizmasýný aþarak bu bilinçlilik ve duyarlýk haline þiirlerini açan baþka þairleri görmek de önemli ve sevindirici. Þiirin asmalarýn, tasmalarýn ve yosmalarýn koynundan çýkarak yüzünü insana ve hayata daha fazla dönmesi, edebiyat alanýndaki kötücül, yýlýþýk ve kirli algýlarý da geriletecektir zira.

 

Kendinizi bir kuþaða dâhil ediyor musunuz? Eðer dâhil ediyorsanýz bu kuþak içindeki yerinizi deðerlendirir misiniz?

 

Yaþ ve taþýdýðý renkler, duyarlýklar, sorunlar ve tutumlar itibariyle “90 kuþaðý” diye nitelenen þairlerle birlikte anýldý benim adým. Yeniden Batýlýlaþma çabalarý ile yerliliðe tutunma arayýþýnýn tuhaf bir sarmal içinde dönendiði yýllardý. Hayatta da siyasette de edebiyatta da çok yönlü bir altüst oluþ yaþanýyordu. Ucu her yöne açýk bir edebî atmosfer içinde, önceleri lirik ve imgeci sayýlabilecek bir tutum baskýndý yazdýklarýmda. Fakat biçimciliðe kapýlanan, soyutlamalara mahkûm olan, yaþam çýngýsý taþýmayan anlayýþlardan uzak durmaya çalýþan bir taraf da daima vardý. Bu anlayýþýn çeperlerinin zamanla daha da geniþlediði söylenebilir. Bilgi ve bilinç çizgisini okuma ve düþünmeyle muhkem hâle getirmeye çalýþan bir yönü olmakla birlikte vehbî bir þair sanýrým Ali Emre. Diðer özelliklerine deðinmek, taþýdýðý deðeri ve kuþaðý içindeki yerini belirlemek eleþtirmenlerin iþi.

 

 

“Bizi azaltan þarkýlarý unutmamýzý” istiyorsunuz kitaptaki ilk þiirinizde. Hangi þarkýlar bizi azaltýyor? Aklýmda kalan dizelerden biri de “Güz iþte! Güz diyorum…” Ýki þiirde güz vurgusu baskýn. Baþka mevsimler de var ama ben güze odaklanalým istiyorum: Neden güz?

 

Bizim yüreðimize deðmeyen, bizi dillendirmeyen þarkýlar bunlar. Bizim hançeremizden çýkmayan, bizim çalgýlarýmýza yakýþmayan, yanaþmayan þarkýlar. Evimize sýkýntý taþýyan yabancýlýklarla dolu olduðu hâlde bize sýrnaþan gâvurluklar. Güze gelince… Yazý ve kýþý çok sevmiyorum ben. Ýlkyaz ya da güz arasýnda gidip gelen bir mizacým var sanýrým. “Güz Þiirleri” baþlýðý altýnda çok sayýda çalýþmam vardý aslýnda, bitiremedim. “Mevsimlerin insanlara yaptýðý fenalýklar” yüzünden.

 

Kerbela, Hýzýr, Nuh, Deli Dumrul, Fuzuli, Nietzsche vb. Oldukça göndermeli þiirler yazmanýzý nasýl açýklarsýnýz?

 

Þiir, yaþadýklarýmýza, gözlemlediklerimize, özlediklerimize olduðu kadar okuduklarýmýza, bazý ortak noktalarda buluþtuklarýmýza, karþý çýktýklarýmýza, kýzdýklarýmýza, sevdiklerimize, ilginç bulduklarýmýza da sokuluyor kimi zaman. Ýnancýmýzdan, dünya görüþümüzden, tarihimizden, kavgalarýmýzdan, kitaplarýmýzdan, arayýþlarýmýzdan, kaçýþlarýmýzdan sökün eden çok sayýda kiþiyle, mekânla, imgeyle yüz yüze geliyoruz. Tanýþýyoruz, tartýþýyoruz, hesaplaþýyoruz, baþ baþa verip aðlýyoruz, bir yerlerde buluþuyoruz onlarla. Çoðalýyoruz ve yeniden üretiyoruz ayný zamanda. Þiirin anlam eðrileri bizimle yolu kesiþen ya da bizim yolumuza çýkan enstantanelerle, mekânlarla ve þahýslar kadrosuyla diyalojik bir iliþki geliþtirerek biçimleniyor biraz da. Okumalarla zenginleþen, yazýn ve felsefe dünyasýna bata çýka oluþan; düþünsel, felsefi bir boyut da taþýyan þiirlerde metinler arasý iliþkiler, göndermeler, paralel ya da karþýt çaðrýþýmlar da yerini alýyor kuþkusuz.

 

Þiirlerinizi mekân üzerinden de okumak mümkün. Ben burada sadece “Kastamonu” þiirinizden hareketle þunu sormak istiyorum: Ýnsan doðduðu yere benzer derler, Kastamonu’ya ne kadar benziyorsunuz?

 

Acýtýcý, incitici bir þeydir bu: Kastamonu’ya, doðduðum yerin kaderine benzememek için oradan kaçtým ben. Kaçtýkça bende büyüdü memleketim. Uzaklaþtýkça daha çok özledim. Beni kovduðuna, gurbete saldýðýna inandýðým bu þehir, kemiklerimi kýrarcasýna beni yeniden sarýp kucaklayabilir mi diye düþünüyorum þimdi. Baþka bir yazgýya sahip oldum çünkü ben. Çalýþýp okuyarak, koþuþturup didinerek baþka bir kaderin içinde büyüdüm. Kastamonu baþlýklý þiirim, hâlâ her okuyuþumda etkiler beni. Severek yazdým onu, samimiyetle yazdým. Ýyi de bir þiir olduðunu düþünüyorum. Terk ettiðim yerler bende hep bir burukluk býrakýr zaten. Þehir milliyetçiliðini sevmem ama oralarda edindiðim tatlara da yabancýlaþmam. Okuyup evlendiðim yer olan Ýstanbul’u, hayatýmýn on yýlýný geçirdiðim Sivas’ý, þimdi çalýþýp karnýmý doyurmama vesile olan Ankara’yý da bu eksende deðerlendirmek lazým.

 

Onarýlmýþ Yas Bitiði’nde, ilk kitaplara göre, betimleme ve öyküleme ile bütünleþen yeni bir biçemle de yüz yüzeyiz. Söylem öznesi kimi zaman dýþarýdan nesneleri, olgularý betimliyor, kimi zaman da tekil birinci þahýs olarak söylenircesine konuþuyor. Betimleme ve yeni biçem, yeni þiirlerin hedeflediði, gereksindiði olgular mýydý?

 

Þiirlere can veren temlerin, duyarlýklarýn gereksindiði bir durum bu. Ýlk iki kitaba göre daha fazla olduðu doðru. Gösteren, dikkat çeken, tanýklýk eden, müdahil olan, yer yer kýzýp tepki gösteren bir tavrýn bu son þiirlerde daha bir öne çýktýðý söylenebilir sanýrým. Hem içe dönük mýrýldanma ve inlemeler var, hem de dýþa dönük aðýtlar ve feryatlar. Bazý þiirlerde yeni bir biçeme yaslanan anlatýmcý karakter baskýn. Söyleyiþ de bu baðlamda yer yer ironiye, humora, yergiye hatta sert sözlere ve argoya daha fazla sokuluyor sanki. Sonuçta eleþtirelliðin, acýyý ve öfkeyi dýþa vurmanýn farklý biçimleri bunlar.

 

Sizin her zaman ironik bir tavrýnýz oldu. Býyýk altýndan gülen, iðne batýran, yozluða ve yüzeyselliðe savaþ açan bir tavýr bu. Bir yandan çok coþkulu, naif yanlarý olan yalýn bir sesiniz, bir yandan da yapmacýk görünen her þeye savaþ açmýþ bir yanýnýz var…

 

Þiirlerim beni fazlasýyla yansýtýyor demek ki. Mizaç özellikleri bakýmýndan da böyle bir insaným ben. Gündelik hayatýmda da böyle bu. Kimi zaman çok konuþkan kimi zaman alabildiðine suskun. Kimi zaman neþeli, esprili kimi zaman somurtkan ve duraðan. Kimi zaman barut gibi, kimi zaman çocuksu. Arasý, ortasý yok. Fakat daima içtenlikten, delikanlýlýktan, direngenlikten yana bir tavýr. Sol memenin altýndaki cevahiri karartmamayý önemseyen bir duruþ.

 

 

Ali Emre adýyla çeþitli dergilerde þiir üzerine inceleme, araþtýrma, deðerlendirme, tanýtma ve çözümleme yazýlarý yayýmlýyorsunuz. Bu eleþtirel bakýþýn, þiir yazarken sizi sýkýþtýrdýðý oluyor mu?

 

Sürekli bir sýkýþmýþlýk ve telaþ hâli vardýr bende. Soluk soluða yaþayan, sürekli koþuþturan biri olduðumu yakýnýmdakiler de çok iyi bilir. Eleþtirel bakýþtan kaynaklanan bir þey deðil bu elbette. Sorumluluklarýmýn, iþimin gücümün fazla olmasýndan, uðraþ alanlarýnýn çokluðundan.

Hiçbir zaman bir okurluk ya da yazarlýk lüksüm, ayrý zaman dilimlerim olmadý þimdiye kadar. Yedi yaþýndan beri hem okuyan hem de çalýþan bir insaným ben. Daha rahat bir iþimin olmasýný isterdim doðrusu. Haftanýn neredeyse yedi günü, sabahýn sekizinden akþamýn sekizine kadar koþturuyorum. Kötü olan bu. Onun dýþýnda, yazý çalýþmalarýnýn beni daha da zenginleþtirdiðini, bana çok þey kattýðýný düþünüyorum. Þiirime de olumlu etkileri olduðunu düþünüyorum bunlarýn.

 

Yazýlarýnýzda dil ve þiir üzerinde çok duruyorsunuz. Þiirlerinizde de ince ve ustalýklý bir dil kullanýyor, dile çok önem veriyorsunuz. Dil, þiir iliþkisi baðlamýnda neler düþünüyorsunuz?

 

Türkçe yazýlan þiir, günümüzde de bütün olumsuzluklarýna, sorunlarýna karþýn zinde ve zengin bir þiirdir. Bu zindelik ve zenginliðin görünür kýlýnmasýný, güncel ve entelektüel ilgileri boþlamayarak hayata ve insana daha fazla sokulmasýný, sahici ve nitelikli arayýþlara yönelmesini, çýtayý yükselterek kavileþmesini engelleyen iki olumsuzluktan söz edilebilir sanýrým. Bunlarýn ilki, edebiyat dýþý ilgilerin ve doðallýktan uzak yenilik arayýþlarýnýn tazyikiyle, iþi mevcut þiirin adeta genetiðiyle oynamaya kadar vardýran avangart ve hoppaca tutumdur. Belirgin bir gerekçesi ve yörüngesi olmayan bu tutumda, þiire küresel ve kirli bir dýþ dünya giydirilmektedir adeta. Þiir sýradan bir nesne konumuna indirgenmektedir. Sindirilip özümsenmemiþ ve gelgeç özellikleri aþamamýþ müdahaleler nedeniyle, kendine özgü kaliteleri bakýmýndan da ucu her yöne açýk bir yabancýlaþmaya, hýrpalanmaya maruz býrakýlmaktadýr. Ýkinci sýkýntý, dil konusunda karþýmýza çýkmaktadýr. Türkçe yazýlan þiir, onca sýkýntýnýn yaný sýra, bir dil sorunu, dillendirme sorunu, dile getirme sorunu, dil bilmeme sorunu, dilsizlik sorunu, yanlýþ ya da yabancý bir dille konuþmaya zorlanma sorunu yaþamaktadýr. Üstelik bunun üstü örtülmekte, yapýlanlar görmezlikten gelinmekte ya da baþka deðer yargýlarýna hamledilerek geçiþtirilmektedir. Dahasý müptezelliðin, goygoyculuðun, kirlenmenin bin türlüsüne imza atanlar, ortalama bir dil bilgisine ve kompozisyon bilincine sahip olmayanlar, þiirde çýðýr açtýklarý vehmiyle böbürlenip durmaktadýrlar.

Þiir, kendisine zorla, zorbaca giydirilen bir anlatým kaosu içinde hafakanlar geçirmektedir. Boðazýna sarýlan eller yüzünden kem küm etmeye zorlanmaktadýr. Þiir; dil yanlýþlarýnýn, anlatým bozukluklarýnýn en çok görüldüðü bir yazýnsal tür olmaya doðru sürüklenmektedir. Evimize ve eðnimize olduðu kadar dilimize ve dile getirdiklerimize de sýrnaþan modern ve mekanik saldýrý, þiirin önünde süngülerini düþürme telaþýndan uzaklaþmýþ görünüyor artýk. Þiirin hýmbýl ve pörsümüþ atlasýný zenginleþtirip havalandýrmaya matuf emeklere, bilinçli arayýþlara, bir gerekçesi olan yenilik ve zindelik çabalarýna sözümüz yok elbette. Ancak þiiri, sözün yýlýþýk ve debdebeli kulesine hapsedenler de dilinin kilerinde küflendirenler de þiire eziyet etmektedirler. Ýnsanda sahici bir karþýlýk oluþturmak isteyen þair; dimaðýný ve sözlüðünü arýndýrmalýdýr. Dilini çözmeyi önemsemeli ve zulûmatý terk etmelidir.   

Çok kiþisel bir soru sormak istiyorum: Bir þiiri bitirip “Ýyi oldu vallahi!” diye düþündüðünüz olur mu? Böyle anlarýn heyecan ve tadýný tarif etseniz neler söylersiniz?

 

Bir þiiri bitiremediðim zaman, hissedilir ve süreðen bir rahatsýzlýk duyduðum daha çok olur. Bir yazý yazar gibi dura dura, beklete beklete þiir yazamýyorum ben. Þiir benim için bir varoluþ sorunu deðilse de gündelik yaþamýmý da etkiliyor ister istemez. Bitirip beðendiðim bir þiiri, bir odaya kapanarak yüksek sesle okurum sözgelimi. Gece uyanýp tekrar baktýðým, defalarca okuduðum, okudukça mutlu olduðum, eþimi ve çocuklarýmý karþýma dizip heyecanla onlarla paylaþtýðým çok þiir vardýr. Onlardan çaldýklarýmý onlarla paylaþmayý, aileme dönmeyi önemserim. Telefon açýp sevinçle bazý arkadaþlara okuduðum, hatta onlarý bu yüzden sabahýn köründe uyandýrdýðým olmuþtur. Þiirimin yer aldýðý bir dergi sayfasýna dakikalarca baktýðým da vakidir.

 

Teþekkür ederim.

 

Ben teþekkür ederim.

 

HECE, nr. 148 / Nisan 2009, s. 118 - 124

Kalýcý Baðlantý Yorum (0) Yorum yaz!

        Ali Emre, þiirdeki ilerleyiþini bilinçli ve özenli bir çabayla sürdürüyor.

        Þiirindeki taþlarýn her geçen gün daha bir yerli yerine oturuyor oluþunu; çalýþkanlýðýna, geniþ ölçekli okumalarýna ve bilgilenme konusundaki gayretine de baðlamak mümkün. “Þiirin kimyasýný,  biçim ve içerikle ilgili sorunlarýný konuþurken karþýmýza çýkan bütün yaklaþým biçimlerini, kuramsal görüþleri, deðerlendirme ve çýkarýmlarý þairin izlemesini ve önemsemesini beklemek; onu müthiþ bir sýkletin, bilgi yükünün ve zihinsel bir kaosun kucaðýna itmektir.” ¹ þeklinde bir tespitle þairin yükünü hafifletmeye çalýþsa da kendisi bu yükün altýna girmiþ ve onu seve seve kucaklamýþtýr.

         Türk þiirini yakýndan takip eden bir þair Ali Emre. Onun bu eksendeki dikkatini ve çabalarýný, dergilerde yayýmladýðý çeþitli yazýlarýnda da görebiliyoruz. Sezai Karakoç’tan Ýsmet Özel’e, Cahit Zarifoðlu’ndan Edip Cansever’e,  Necip Fazýl’dan Arif Ay’a, Ahmet Oktay’dan Süreyya Berfe’ye kadar birçok þairi þimdiye kadar fazla deðinilmeyen yönleriyle ve ilgi çekici bir üslupla konu etti yazýlarýna. Ayný zamanda Ömer Erdem, Hayriye Ünal, Ali Ayçil, Mehmet Can Doðan, Ýbrahim Tenekeci,  Osman Özbahçe, Ali Kozan, Yücel Kayýran gibi görece daha genç birçok þairden yazýlarýnda söz ediyor olmasý ve ayný zamanda günümüz þiir duruþlarý hakkýnda yaptýðý tespitler, onun bu ülkede yazýlan þiire yönelik ilgisinin ne kadar güçlü ve güncel olduðunu gözler önüne seriyor.

         Yazýlarýnda þair-þiir deðerlendirmelerinin yaný sýra þiirle ilgili kavram ve sorunlarýn irdelenmesine de önem verdiðini görüyoruz. Günümüzde oluþan þiir dilini yakýndan izlemeyi ve ona kendi çizgisinde katkýda bulunmayý da ihmal etmiyor Ali Emre. Geleceðin þiirine yol açmaktan söz ediyor. Türkçeyi bilmeden þiirde çýðýr açmaya yeltenenleri eleþtiriyor. Çok iddialý manifestolarla okuyucu karþýsýna çýkan þairleri yakýndan tanýmakla birlikte, onlarýn arasýna katýlmýyor.

         Ali Emre’nin özellikle son þiirlerinde dikkatimizi çeken önemli bir özellik de oluþturduðu metinlerin kendinden önceki metinlerle çeþitli baðlamlardaki iliþkisidir. “Onarýlmýþ Yas Bitiði”nin sayfalarýnda adý doðrudan zikredilen ya da mýsralar arasýna özenle yerleþtirilen ve dikkatli bir þiir okuyucusunun gözünden kaçmayacak birçok þair-þiir, yazar-kitap var. Þair yukarýda deðindiðimiz gibi, Türk þiirini iyi tanýyor olma özelliðini þiirine de taþýmýþ. Özellikle imgelerini oluþtururken ya da meramýný dile getirmeye çabalarken, baþka þairlerden þiirine mýsralar, sözler taþýmasý ya da onlara göndermelerde bulunmasý dikkat çekicidir. Bir tür metinlerarasý iliþki olarak nitelenebilecek bu yaklaþýmýn, dizimsel ve dizgesel anlam iliþkileri açýsýndan metne güç kattýðýný söylemek mümkündür.

         Son kitapta yer alan þiirlerden biri olan “Frenk Avlusu”, metinlerarasý iliþkinin kimi yönlerden en canlý, en somut örneðidir. Bu þiirden hareketle kitaba yayýlmýþ iliþkiler aðýný genel bir deðerlendirmeye tabi tutabiliriz.

         “Frenk Avlusu”; yalnýzca avludan, avlu ile ilgili genelgeçer çaðrýþýmlardan ibaret deðildir. Þairin bütün yaþam alanlarýnýn son çözümlemede negatif bir karþýlýðýdýr ve þair bu yaþam alanlarýyla birlikte kendisine dayatýlan yaþam biçiminden rahatsýzdýr. Havai fiþek ve buldozer sesleriyle irkilip yiten meseller, evlerin büyüsünü bozmuþtur zira. Nemrut caddeleri baðrýnda besleyen þehir, gökdelenlere saklanýp Ramses’i aratmayan bir zorbalýkla, gürbüz yaramýzla oynamaktadýr. Zevkin doruklarýnda bir akýl tutulmasý hâkimdir. Bakire alýp hamile satan bir müfredat; Itri’nin, Nedim’in, Patrona Halil’in olduðundan farklý algýlanmasýna neden olmuþtur. Hayat, önünde hep diz çökülmesini istemektedir. Umudu kaðþamýþ þehirlerde sürdürülen bu teslimiyetçi yaþam; sýrnaþýk komþular, hýnzýr kadýnlar, gözdaðý veren politikacýlar, halayýklar ve kekeme þairlerin de desteðiyle alafranga bir döneklik, puþtluk sarmalý oluvermiþtir. Kýzgýnlýk, öfke ve ironinin yaný sýra yabancýlaþmanýn getirdiði bir acý ve hüzün yumaðý da kendini daima hissettirir.

   “Ben ki saçlarýna çokça aklar berkitilmiþ

    Bir Semud’um”

         Ali Emre, söz konusu þiirine Cumali Ünaldý Hasannebioðlu’nun “Semud” adlý þiirinden seçtiði mýsralarla baþlamaktadýr. Bir dönem, kimi gençlerin dilinden düþmeyen mýsralardýr bunlar. Þairin de rahatsýzlýðýný, sancýsýný depreþtiren çið ve çirkin yaþam biçimine karþý duruþun, tarih içinde devinen bir çýkýþla dillendiriliþidir Semud.

      Þiirde konuþan özne, bir ýrmak gibi kendi yataðýný açmanýn peþindedir. Elleri morfin ve tütün kokan ecinniler yerine; tanklarýn önüne yatan, iki daðýn öpüþmesi gibi gülerek ölen kýzlarý, Selahattin’i, Yusuf’u, Þuayb’ý, Battal Gazi’yi koymaktadýr. Böylece piþmiþ aþa su katýp son dakka golü gibi puþtluðun inini yýkacaktýr. Özgürlük ve doðallýðýn iþareti olan uzun, gür, omuzlara akan saçlar barbarlar tarafýndan kýsaltýlmýþ, hayatýn temel anlam alanlarý boðulmuþ, anlam dizgesi barbarca budanmýþtýr. Roma’yý yaðmalayan Cermen soyundan gelen Vandallara benzer bu barbarlar.

         Kendisine dayatýlan yaþam karþýsýnda bir duruþ sergilemektedir þiirin baþat öznesi. Ne var ki bu duruþu baþkalarýyla karýþtýrýlýr. Söz konusu þiirde geçen “Horozdan korkan oðlanlarla beni bir tuttular” dizesi, baþka bir þairi, Metin Eloðlu’nu devreye sokar. Metin Eloðlu “Horozdan Korkan Oðlan” þiirinde yaþam karþýsýnda bir duruþ sergilemektedir. Ancak bu duruþ, hem çýkýþ noktasý hem de nitelik açýsýndan farklýlýk arz etmektedir.

         Bunu takip eden ilk mýsrada Turgut Uyar “Dünyanýn En Güzel Arabistaný”yla çýkar karþýmýza. Þairin “Elif Dediðimde Çarþý” þiirine de konuk olmuþtur Turgut Uyar. “Dünyanýn En Güzel Arabistaný” adlý kitabýndaki “Geyikli Gece” adlý þiirinin, “ Ne geyikli gece ne mis sokaðý ne tahanýn kitabý” mýsrasýndaki deðiniden sonra, burada da kullanýlmasý þair açýsýndan Uyar þiirinin önemini göstermektedir. Doðunun þehrayin türküsü talan edilmiþ ve külleri Batýda Amin Maalouf tarafýndan pazarlanmýþtýr. Talan edilen bir coðrafyadaki yer arayýþýnýn ilk adýmýný oluþturmuþtur bu mýsra.

         Sezai Karakoç, kitabýn tamamýnda olduðu gibi bu þiirde de en çok iliþki kurulan þair olarak yerini alýr:

         “Ne Lili vardý henüz ne yeþil sarýklý ulu hocalar

         Ýlim bir nokta idi, onu ben çoðalttým.

         Kovulunca mekteplerden yuhalanarak

         Evleri balkonsuz yapan mimarlar”     

         Bu mýsralar Sezai Karakoç’un üç farklý þiiriyle iliþkilendirilebilir: Hýzýrla Kýrk Saat, Balkon, Lili. Þair böylelikle “Horozdan Korkan Oðlan” ile bir tutulmasýndan yaþadýðý rahatsýzlýðý güvenli bir limana taþýmýþtýr kanýmca. Çað karþýsýndaki duruþu net olan Karakoç’un “Ey yeþil sarýklý ulu hocalar bunu bana öðretmediniz” diye baþlayýp devam eden itirazýna eklemektedir kendi duruþunu.

         Karakoç’un “taþrada kalmakta ve taþralý duyarlýklarý biriktirmekte ýsrarlý” Ali Emre þiirine bu kadar fazla misafir ediliþi sebepsiz deðildir. “Sezai Karakoç, batýlýlaþma sürecinden sonra vücud bulan türedi kentlere, daha doðrusu bu kentlerde Batý’dan dikkatsizce ithal edilen otomasyon ve betonarme yaþam biçimine savaþ açmýþtýr. Açtýðý savaþta da Anadolu’dan baþlayan ve bütün bir Ortadoðu’ya açýlan Doðu kültürünü siper olarak kullanýr.” ²

         Ali Emre’nin, ayný þiirdeki “Dünyayý incittim ortadan ikiye ayýrýp saçlarýmý” mýsrasý, bizi Ýsmet Özel’in “Mataramda Tuzlu Su” þiirine götürür.

     …

     Baþým açýk, saçlarýmý ikiye

     Ortadan ayýrdým

     Kimin ülkesinden geçsem

     Þakaklarýmda dövmeler beni ele verecek

     cesur ve onurlu diyecekler

     halbuki suskun ve kederliyim

     …                                              

         Þair böylece yaþam karþýsýndaki duruþuna yeni bir boyut kazandýrmýþtýr. “Hep bu bozuk düzen, bu daraðacý suratlý toplum” karþýsýnda en çok kendine gömülü insanýn cesur ve onurlu diye algýlanan suskun ve kederli duruþudur bu.

         Ýsmet Özel metinlerarasý iliþki baðlamýnda “Onarýlmýþ Yas Bitiði”nin sayfalarýnda sýkça rastlayabileceðimiz bir þair deðildir. Bununla birlikte Ali Emre þiirinde iki açýdan aðýrlýðýný hissettirmektedir. Halkýn dilini þiirine kaynak olarak kullanmasý ve sýfatlarý kullanarak oluþturduðu alýþýlmamýþ baðdaþtýrmalar, Ýsmet Özel’i hatýrlatan bir yön oluþturur þiirlerinde.

         Sözcüklerin anlam ayýrýcýlarý ve anlam belirleyicileri yönünden alýþýlmýþýn dýþýnda bir anlam baðlantýsýyla kullanýlmasý, þiirde güçlü imgelerin yaratýlmasýna olanak verir. Ali Emre gündelik dilin dýþýnda kalan sözcükleri bu maksatla þiirlerinde sýkça kullanmýþtýr. “Abraþ, bungun, yeldirme, replik, cinibiz, peþkir, salaþ” gibi sözcüklerle oluþturduðu alýþýlmamýþ baðdaþtýrmalar þiirine güç katmýþtýr: sunturlu yerleri dünyanýn, bungun adalar, aþkýn saðaltan rengi…

         Frenk Avlusu, Türk þiirinin Çelebi þairi Asaf Halet’le sonlandýrýlýr. Onun mistik duruþu da eklemlenmiþ olur böylece hayata karþý. Yolunmuþ saçlara, dövülmüþ döþlere, kimsenin aldýrmadýðý kentlere Ali Emre kayýtsýz deðildir. Herkesin hakkýndan gelecek bir yaðmuru, Ali cenkleri okuyup evini geniþleterek beklemektedir. Kim bilir belki de bitik bir yasý bu þekilde onarmaktadýr.

         “Ýyi bir metinlerarasý tercihi ancak kaynaþtýrma, asýl metne eklenen metnin tam anlamýyla yedirilmesi ile oluþur.” ³ Görüldüðü gibi kýsa bir þiir sayýlabilecek Frenk Avlusu’nu beþ þairin yedi farklý þiiriyle iliþkilendirebildik. Diðer þiirlerde ancak dikkatli bir okuyucunun fark edebileceði metinlerarasý iliþki, çok canlý bir biçimde bu þiirde kendini hissettirmektedir. Ali Emre tehlikeli sýnýrlarda cesaretle dolaþmýþ ve baþarýyla þiirini tamamlamýþ. Sonuçta okuyucunun belleðini harekete geçiren yeni bir metni ustalýkla oluþturmuþ.

         Onarýlmýþ Yas Bitiði’nin sayfalarýnda Fazýl Hüsnü Daðlarca’dan Edip Cansever’e, Necip Fazýl’dan Nazým Hikmet’e daha birçok þairle karþýlaþabilirsiniz. Ali Emre hem oluþturduðu þiir dilini hem de hayata karþý duruþunu Türkçe þiirin birikimiyle beslerken özgünlüðünü korumayý da baþarýyor.

 

Kaynakça

1.      Ali Emre, “Sözün Yalýnkatlýðý ile Bilginin Irgatlýðý Arasýnda Geleceðin Þiirine Yol Açmak”, Hece, nr. 118  (Ekim 2006).

2.      Turan Karataþ, Doðunun Yedinci Oðlu Sezai Karakoç, Kaknüs Yayýnlarý, Ýst. 1998, s. 334

3.      Ercan Yýldýrým, “Metinlerarasýlýktan Parodiye Postmodern Edebiyat”, Hece Öykü, nr. 24, (Aralýk-Ocak 2007), s. 123-129. 

 

HECE, nr. 148 / Nisan 2009, s. 125 – 128.

Kalýcý Baðlantý Yorum (0) Yorum yaz!